act2go

Gladde wegen, terug naar school

Sat, 13 Dec 2025 14:49:46 GMT

Jaren geleden werd ik heel ziek tijdens een droomvakantie naar Madagaskar. Als ik daaraan terugdenk zie ik de allerliefste piepjonge en beeldschone, in roze gestoken verpleegstertjes boven mijn bed zweven en voel ik de angst. Wat me het meest is bijgebleven van mijn terugreis naar Nederland is het gevoel van de gladde wegen in de taxi van het vliegveld naar huis. Het stond voor veiligheid, zekerheid, en het vertrouwen dat het weer goed zou komen. Thuis, Nederland, waar alles geregeld is. Ik had nooit eerder zo’n diep gevoel van dankbaarheid ervaren voor de staat van onze infrastructuur.

Ik wil maar zeggen: soms gebeurt er iets waardoor je alles anders gaat bekijken en ineens heel blij bent met iets dat er altijd al was. Omdat een mens, of in ieder geval ik, dit soort waardevolle lessen snel vergeet, geeft het leven je meerdere kansen om te leren. Afgelopen zomer stond weer een droomvakantie gepland. Ik had een sabbatical genomen van begin schooljaar tot kerst en met de zomervakantie erbij konden mijn man en ik een half jaar reizen. Het afscheidsetentje met de kinderen was al achter de rug; de spullen stonden klaar in de gang. Laat ik het vervolg samenvatten door te zeggen dat het sabbatical werd omgezet in ziekteverlof en dat mijn man en ik wel een half jaar hebben gereisd, maar dan metaforisch gezien, door de medische wereld.

Gisteren zat ik bij de bedrijfsarts, om te bespreken of ik weer klaar was om les te geven. Ik vertelde dat ik even de klas in gegaan was om mijn mentorleerlingen te zeggen dat ik terugkwam, en dat ik meteen daarna de wc was ingedoken omdat ik moest huilen. Hij vroeg waarom en ik kwam niet veel verder dan ‘omdat ik dacht…ik ben er weer. Ze zaten ook allemaal zo lief te kijken.’ En toen wist ik het zelf ook weer. Ik ben nog niet de oude en zie op tegen de werkdruk, de stress rondom allerlei organisatorische veranderingen en de onvoorspelbaarheid van een klas. Ik ben bang dat ik focus mis en te emotioneel reageer als het tegenzit. Maar die school, dat is mijn plek. Werken met zo’n club vijftienjarigen, al die individuen die me nieuwsgierig maken en blijven uitdagen, vind ik het allermooist. En als ik dan hoor ‘Hééé mevrouw! Bent u er weer! We hebben u gemist!’ dan voelt dat net als toen met die gladde weg.

Kom maar op, 2026.

Wie ben jij...nog meer?

Mon, 23 Sep 2024 09:09:54 GMT

Op een familieweekend zag ik mijn dochters (20 en 22) ineens een heel andere versie van ‘Wie is het?’ spelen. Ze stelden elkaar vragen die niets met uiterlijk te maken hadden zoals ‘Eet deze persoon vaak een emmer kip van KFC?’ of ‘Heeft de jouwe een huis vol planten?’. Het gemak waarmee ze na elke ‘ja’ of ‘nee’ personen begonnen weg te klappen was hilarisch en tot mijn verbazing lukte het een paar keer de juiste persoon te kiezen. Zo niet, dan zaten ze er heel dichtbij en volgden uitroepen als ‘Natuurlijk zit zij niet bij een leesclub! Kijk dat haar!’

We stoppen mensen in hokjes, dichten ze eigenschappen, hobby’s, voorkeuren of overtuigingen toe op basis van hun uiterlijk. Dat is evolutionair zo bepaald. Het is heel nuttig, dat we dit kunnen. Zo zien we snel wie ‘onze mensen’ zijn en wie niet. Een juiste inschatting of iemand tot de veilige groep behoorde was in de prehistorie van levensbelang. Snel kunnen oordelen hielp ons overleven. Nu de groep, zeker na de komst van het internet, onoverzichtelijk groot geworden is, helpt het indelen van mensen ons de complexiteit van de wereld te beheersen. Het geeft een gevoel van orde en het vergemakkelijkt samenwerking en het opbouwen van relaties binnen onze eigen groep.

We stoppen mensen in hokjes en dat geeft niks, zolang we ons ervan bewust zijn dat we dat doen. Dan kunnen we geregeld stilstaan bij onze aannames om meer te leren over de bril waarmee we kijken, om hem vervolgens af te zetten. Actief streven naar nuance, met nieuwsgierigheid als grondhouding. Het baart mij grote zorgen dat het identiteitsdenken in deze tijden van polarisatie onder jongeren aan kracht lijkt te winnen. De focus op gedeelde ervaringen of kenmerken binnen een groep, zoals ras, gender, religie of seksualiteit, kan belangrijk zijn voor een gemeenschappelijke strijd en er is veel om voor te strijden. Er is systemisch onrecht, elke dag sterven onschuldige mensen, het lijden is groot. Ik hou van betrokken jonge mensen die zich zorgen maken over het lijden van anderen en de toekomst van onze planeet en die willen vechten voor een betere wereld. Maar de manier waarop, met deze focus op één kenmerkend aspect, leidt er toe dat mensen gereduceerd worden tot die ene identiteit. Palestijn, Jood, boer, klimaatactivist, et cetera. De ‘wij’ of de ‘zij’. Verschillen worden uitvergroot en stereotyperingen en vooroordelen versterkt. Precies wat we niet nodig hebben.

Op school ervaar ik dat, alle goede bedoelingen ten spijt, het prioriteren van diversiteit en inclusiviteit op de manier waarop dat de laatste jaren gebeurt niet bijdraagt aan meer begrip voor elkaar. De strijd voor maatschappelijke verandering en emancipatie van minderheden wordt te vaak ideologisch gevoerd. Ik zie leerlingen die bang zijn hun mening te geven, omdat het een 'verboden' mening kan zijn. Laatst twijfelde een leerling midden in zijn zin, toen hij het had over een 'bl...b...coloured man'. Bij een les over gendergelijkheid was de irritatie in de groep voelbaar. Niemand bleek aan gelijke kansen en keuzes voor man en vrouw te denken. Gender stond alleen voor genderidentiteit. Ik heb collega's die klachten krijgen over grapjes, via ouders en directie. Leerlingen groeien niet op in een vacuüm. En onze kinderen groeien nu op in een klimaat dat niet bevorderlijk is voor kritisch denken, voor een open houding en een uitgesteld oordeel.

Walt Whitman zei het al in zijn Song of Myself in 1855, ver voor het spel 'Wie is het?' bestond: ‘I am not contained between my hat and my boots’ since ‘[in] all people I see myself’. We kunnen allemaal iets van onszelf in de ander, elke ander, herkennen. We hebben meer gemeen dan we van elkaar verschillen. En niemand van ons is te reduceren tot één aspect van zijn wezen. Als je mij vrouw noemt, of wit, of Nederlands, of docent, weet je niet wie ik ben. Al deze kenmerken zijn belangrijk voor wie ik geworden ben en hebben elke dag invloed op de bril waarmee ik mezelf en de wereld zie, maar ze vertellen niet mijn hele verhaal. Ik hou van quinoasalade en carnaval, van filosofie en B&B Vol Liefde, van achtbanen en de hei.

De bekendste regel uit het gedicht van Whitman luidt ‘Do I contradict myself? Very well then I contradict myself, (I am large, I contain multitudes)’.

Dat geldt voor iedereen en dat is prachtig. Het maakt nieuwsgierig. Hoop ik.

De terreur van tijd of het nut van niks doen

Sun, 17 Mar 2024 13:15:57 GMT

Ik heb het afgelopen jaar minstens vijf jongeren onder de 21 gesproken die met afgrijzen hun verjaardag dichterbij zagen komen. Twee daarvan waren mijn eigen kinderen. Niet vanwege twijfels over het soort feestje, de gastenlijst, playlist of outfit, maar vanwege de te snel naderende Toekomst. ‘Straks ben ik 18! 18! En ik weet nog niet eens wat ik wil gaan doen!’ ‘Ik word 20! Ik krijg het er gewoon benauwd van, ik wil het echt niet!’

De toekomst hangt samen met Grote Keuzes (studie, baan, partner, woonplaats) en Moeilijke Dingen (studieschuld, woningnood, technologische innovaties die de arbeidsmarkt sneller veranderen dan we kunnen bijbenen). Het maakt niet uit hoe vaak mijn collega’s en ik zeggen dat de meeste loopbanen geen rechte lijnen zijn en dat een studiekeuze EEN keuze is, niet DE keuze die de rest van je leven bepaalt. De behoefte aan houvast is zo groot dat leerlingen nog net niet smeken om een briefje met daarop hun naam en de studie, onderwijsinstelling en stad die het moeten worden. Eerder deze week sprak ik een mentorleerling die een meeloopdag had gedaan en niet genoeg had gevoeld. Hij had gehoopt op een golf van enthousiasme die zekerheid bracht. De golf was er niet geweest en nu twijfelde hij weer. ‘En ik heb ook nog geen Plan B!’ riep hij, paniek in zijn stem.

De studietijd is allang geen periode meer waarin je op eigen benen leert staan, waar je weg van de veiligheid van thuis leert wie je bent en wat je kunt en langzaam een pad ziet opdoemen in de mist. Niet in de ogen van veel jongeren tenminste. Enerzijds wonen ze, vaak noodgedwongen, te lang onder papa en mama’s vleugels, anderzijds worden ze al in hun examenjaar aangemoedigd te netwerken via social media, hun competenties toe te voegen aan hun cv en onderscheidend vrijwilligerswerk te overwegen. Je traint de F-jes niet omdat je elke dag zin hebt in voetballen, maar om je maatschappelijke betrokkenheid en coachingsvaardigheden op LinkedIn te kunnen zetten. Je baan bij de supermarkt betaalt je biertjes, maar zegt ook iets over je klantvriendelijkheid of leiderschapskwaliteiten. Hopelijk is het allebei. Heb je er lol in en leer je er iets van. Wat mij stoort is de meritocratische manier van kijken die onze jongeren van ons leren: alsof de som van je vaardigheden, inzet en prestaties bepaalt of je ‘goed bezig’ bent, of zelfs hoe goed je bent. Het economische narratief dat onze blik bepaalt definieert ervaringen. Het ene schoolvak is belangrijker dan het andere, ‘want je kunt er later meer mee’. En dat geldt ook voor bijbaantjes, hobby’s en verenigingen waaraan je je tijd besteedt. Het idee dat je allerlei ervaringen opdoet om zoveel mogelijk te leren over jezelf en wat bij je past, en dat je schooltijd en studietijd daar de ideale periode voor zijn, is voor veel jongeren verworden tot iets anders. Niet het uitproberen en het zoeken is hun opdracht, maar het verzamelen van een lijst vaardigheden en prestaties.

Harder, better, faster, stronger. Een onderzoeksrapportage met die titel beschreef vorig jaar de risicofactoren van prestatiedruk en stress onder jongeren. In het rapport wordt beschreven hoeveel jongeren zich overbelast voelen door de hoge eisen die ze aan zichzelf stellen of die de maatschappij in hun beleving aan hen stelt. Ze zijn constant in competitie met anderen en met zichzelf; na elke genomen horde wacht een volgende. In de levensfase die draait om identiteitsontwikkeling is onzekerheid over je route normaal is, maar de prestatiegerichtheid van de maatschappij lijkt geen ruime te bieden voor een route met omwegen, en dus neemt de stress toe.

We kunnen de wereld niet langzamer laten draaien. In de coronatijd ervoeren veel mensen hoe heilzaam een trager tempo was, maar inmiddels zijn we weer terug op het pre-pandemieniveau, als de filedrukte een graadmeter is. We kunnen wel genoeg andere dingen doen die goed zijn voor onszelf en onze kinderen. Door anders te kijken, en andere woorden te gebruiken voor wat we zien gebeuren, veranderen we de betekenis van ervaringen. In plaats van te denken in passief of actief, waarbij in onze maatschappij de actiestand altijd wint, kunnen we denken in aandachtig zijn of opbrengstgericht zijn. Bewust worden of onbewust handelen. Voor onszelf helpt het als we ‘niks doen’ reframen als reflectie, want zonder reflectie geen ontwikkeling. Zo zitten we anders op de bank, naar buiten te kijken, lopen we anders een blokje om. Voor onze kinderen en leerlingen helpt het als we ons eigen pedagogisch handelen aanpassen aan die andere manier van kijken, waarbij de tijd om te zoeken als zinvol wordt beschouwd. De tegenstelling wachten of ingrijpen wordt dan vertrouwen of beheersen. Natuurlijk zijn er momenten waarop je moet ingrijpen; opvoeden is ook sturen en begrenzen. Soms is opvoeden niks doen en dan is de houding waarmee je dat doet essentieel. Ongeduldig wachten ‘tot ze eens aan de gang gaan’ of erop vertrouwen dat er een zinvol innerlijk proces gaande is. Ik geloof dat het alle verschil maakt voor jonge mensen als hun opvoeders uitstralen dat zoek-tijd, twijfel-tijd, niks-tijd, gewoon tijd, soms precies is wat je nodig hebt om een volgende stap te kunnen zetten. Niet elke vorm van groei is zichtbaar of meetbaar. Een goeie tuinman trekt niet aan de planten maar geeft water en mest en wacht geduldig.

We zijn de balans kwijt. Er is alleen de actiestand. Zelfs het niksen wordt actief ingevuld; al is het maar scrollend. Stoppen met doen is hartstikke moeilijk. Het leidt meteen tot onrust, ‘want het levert niks op.’ Onze kinderen leren niet zomaar de onrust te omarmen en de onzekerheid te verdragen. Ze leren het van ons, van wat wij doen en hoe wij op ze reageren. Nu de positieve afsluiter: je kunt er heel makkelijk mee oefenen, want je hebt er niets voor nodig, anders dan het besef dat je anders wil gaan kijken naar niksen. Voor jezelf, je kinderen of je leerlingen. En dan ga je gewoon het bos in: ogen en oren open, lopen maar.

Staat je school niet in het bos, en wil je hier toch mee aan de slag? Dan heb ik ook werkvormen voor je om in de klas te gebruiken, om te starten met stilstaan en te praten over hoe dat is. De werkvormen zijn gebaseerd op Acceptance and Commitment Training (ACT). Kijk op www.act2go.nl

De woordparen die ik hier gebruikt hebt, hoorde ik in de podcast Onderwijs leiden met hart en ziel #28, waarin pedagoog Joop Berding wordt geïnterviewd n.a.v zijn boek Opvoeding en onderwijs tussen geduld en ongeduld . Ik kan de podcast van harte aanbevelen.

Daar ben ik dan!

Mon, 19 Feb 2024 09:41:14 GMT

Twee jaar geleden werkte ik als ACT-therapeut met een meisje dat was vastgelopen in 5 vwo. Een combinatie van prestatiedruk en een paar pittige levenshobbels hadden haar zo somber en angstig gemaakt dat ze nauwelijks meer naar school kon. De gedachte aan een examenjaar leidde alleen tot paniek.

We gingen samen aan de slag. Ze leerde een beetje afstand nemen van de gedachten die haar maar niet met rusten lieten, over wat ze moest doen en wat er mis kon gaan. De hele dag voerde ze discussies met zichzelf in haar hoofd. De schaakbordmetafoor hielp haar: in je hoofd wordt de hele dag een potje schaak gespeeld. De zwarte stukken staan voor je sombere gedachten, de harde oordelen en het doemdenken. De witte stukken staan voor alles wat jij daar tegenin brengt, om jezelf ervan te overtuigen dat het wél kan, dat je toch je best doet. Je schaakt en je schaakt, verstrikt in de strijd. In plaats van te proberen te winnen met wit, kun je stoppen met schaken. Jij bent het schaakbord. Zie dat je je kunt terugtrekken in de positie van dat bord, dat er altijd is, hoe het spel ook verloopt. Vanuit die rustige observatorpositie kun je kijken naar het spel, zonder mee te doen. In Acceptance and Commitment Therapie heet dit defusie: je maakt je los van je gedachten.

We oefenden met manieren om een paniekaanval op te vangen. Wat kun je doen als je de angst voelt komen? We maakten een mini-stappenplan, met ademhalingstechnieken en concrete oefeningen.

Richting het einde van de therapie gingen we samen naar de bioscoop, zogenaamd, in de praktijkruimte. We zaten naast elkaar en keken naar een kale muur, voor een oefening die ‘De Film van Mijn Leven’ heet (van Gijs Jansen, uit How2ACT). De korte versie:

‘We hebben net de eerste helft van de film van je leven gezien. Het is nu pauze, we hebben er popcorn bijgehaald. We hebben scènes uit jouw leven gezien, scènes die iets laten zien over jou en over waarom je hier nu zit. Kun je iets noemen van wat we hebben gezien? Wat hebben we je zien doen?

Als je zo naar die film kijkt, met jezelf in de hoofdrol, wat voel je dan? Welke gedachten komen er in je op? Snap je waarom de hoofdpersoon doet wat ze doet? Wat zou je tegen haar willen zeggen?

De film gaat zo weer beginnen. Hoe hoop je dat de film verder gaat? Wat zou je de hoofdpersoon graag zien doen?

Wat zou een mooie eindscène zijn? Een scène die maakt dat je met een goed gevoel de bioscoop uitloopt? Omdat je zeker weet dat de hoofdpersoon dan met vertrouwen de toekomst in kan? Waar is de hoofdpersoon dan en wat doet ze?’

Het antwoord op de laatste vragen luidde: ‘ik ga terug naar school en haal mijn diploma. En dan neem ik een tussenjaar waarin ik ga reizen. En als de aftiteling loopt, dan sta ik ergens op een tropisch eiland, op het strand!’

Deze oefening zorgt voor perspectiefverandering. Hij kan je met meer afstand en meer compassie laten kijken naar jezelf en je proces. Hij laat je nadenken over het gedrag dat hoort bij je waarden en dromen. Hij laat je zien wat mogelijk is.

Vanmorgen kreeg ik deze foto van een mooie zonsopkomst ergens ver weg, met dit appje: daar ben ik dan!

Een afscheid

Sat, 30 Sep 2023 13:20:49 GMT

Vorige week, op weg naar school, zag ik een regenboog. Een belachelijk mooie, zo scherp alsof hij getekend was door een ijverige achtjarige met stiften. Ik riep ‘nee!’ tegen elk stoplicht dat op groen sprong omdat ik wilde blijven staan om te kijken. De foto doet hem geen recht; het was echt een cadeau, mijn dag was goed.

Deze week rijd ik anders naar school. Elke dag voelt zwaar. Er mist iemand. Eén leerling is er niet meer sinds afgelopen weekend. Hij wilde geen nieuwe week meer beginnen. Er is zoveel verdriet in de school. Ik zie huilende leerlingen, en hele stille. Ze staan bij elkaar of staren naar hun scherm. Ze schrijven een boek vol met herinneringen, hun foto’s vullen een wand in een lokaal met kaarsjes en zijn foto.

Ik kende de leerling nauwelijks, maar leer hem nu kennen. Door hem gemaakte en uitvergrote foto’s van bloemen en paddenstoelen laten zien dat hij oog had voor al het moois in de wereld, ook de kleine dingen. In de verhalen van zijn vrienden lees ik hoeveel aandacht hij voor hen had, altijd lief en belangstellend. Op het prikbord staat hij lachend tussen de mensen die van hem hielden, de armen om elkaar heen. Ondanks de pijn een prachtig eerbetoon.

Een regenboog kan pas verschijnen als er regen en zon zijn. Wat ik deze week op school zag, was even bijzonder, en alleen maar mogelijk in de combinatie van pijn en verbondenheid. Onze leerlingen hielpen elkaar, collega’s steunden elkaar. Er waren vragen en knuffels en potten thee. Er was aandacht. We doen het samen. Ik weet niet of het juist deze leerling was, die dit kon oproepen, of ieders verslagenheid. Een regenboog heeft de vorm van een brug. Ik hoop dat we, naast het gemis, dit gevoel van saamhorigheid kunnen vasthouden, zodat we elkaar blijven helpen. We zullen je niet vergeten, bruggenbouwer.

Genderdiverse jongeren: een docentenperspectief

Mon, 10 Apr 2023 18:45:16 GMT

Een half jaar geleden heb ik voor het eerst online mijn zorg geuit over het ontbreken van een gesprek onder onderwijsprofessionals over de ontwikkelingen rondom genderdiversiteit en een passend antwoord daarop van scholen. De informatie die voorhanden is, leek tot voor kort eenzijdig en beperkt. Inmiddels wordt meer ruimte geboden voor kritische vragen bij de ontwikkelingen, zoals een paar weken geleden in de Volkskrant . Wat mij betreft terecht; met name waar het gaat om de medicalisering van genderdiverse jongeren sta ik met mijn voet op de rem. In mijn ogen zijn er nog te veel vragen om nu al stellige antwoorden te geven over wat goed is voor jongeren met gendertwijfels. Een aantal van die vragen wil ik hier stellen, vanuit mijn rol als docent. Ik heb de antwoorden niet, maar hoop een gesprek op gang te brengen. We moeten het met elkaar hebben over een mogelijke reactie op ontwikkelingen rondom gender en ik geloof dat onderwijsprofessionals, dag in dag uit tussen de tieners, onmisbaar zijn in het debat hierover. Wij zien in de klas de langzaam verschuivende normen en de plotselinge trends. Ons werk bestaat elke dag uit het begeleiden van jongeren naar meer autonomie, uit het zoeken naar de balans tussen vrijheid en verantwoordelijkheid, uit ruimte maken voor het individu zonder het groepsproces uit het oog te verliezen. Onder onze ogen vindt de identiteitsontwikkeling plaats.

Gendertwijfel als symptoom

De afgelopen jaren is het aantal jongeren met genderdysfore gevoelens sterk toegenomen, zonder dat duidelijk is waarom. Ook verschilt de groep tieners die zich de laatste 15 jaar bij genderklinieken meldt van de jongeren die ze daar gewend waren te zien. Het gaat nu vooral om geboren meisjes die voor de puberteit niet aangegeven hebben onvrede te ervaren met hun geboortegeslacht en die relatief vaak met psychische problemen kampen. Hoe komt dat? Is dit een emancipatiegolf van transgender jongeren of speelt er (ook) iets anders? Welke sociaal-culturele ontwikkelingen kunnen helpen deze trend te duiden? Voor jongeren bij een genderkliniek om hulp vragen zitten ze op school. Daar, in of juist buiten de groep, borrelen de gendervragen op. Hebben we de laatste decennia dingen zien veranderen in het onderwijs die de toename van jongeren die in transitie willen mede kunnen verklaren? Wat is er anders aan het leven van tieners nu dan aan de schooltijd van hun ouders?

De verschillen zijn enorm. Eindeloos veel meer keuzemogelijkheden, sociale media die je non-stop vragen zichtbaar en succesvol te zijn en continu de nadruk leggen op het uiterlijk en een niet-aflatende informatiestroom die ontspannen moeilijker maakt. Jongeren werken meer en voelen druk om naast school en bijbaan een rijk sociaal leven te leiden [i] . Uit onderzoek blijkt dat ze door dit alles een toegenomen prestatiedruk ervaren [ii] . Daar komt bij dat we met z’n allen een hogere geluksnorm zijn gaan hanteren [iii] : goed in je vel zitten en genieten is de norm geworden. De puberteit is een periode die gepaard gaat met zoeken, worstelen en heftige emoties. Het kost ouders, onderwijsprofessionals en jongeren zelf meer moeite om deze zoektocht de tijd te geven. Er wordt sneller hulp geboden en gezocht, wat van invloed is op de weerbaarheid en autonomieontwikkeling van jongeren. Het vertrouwen in het eigen vermogen om met twijfel, tegenslag en lastige emoties om te gaan lijkt af te nemen.

Vooral biologische meisjes vallen in onderzoeken op vanwege verminderde levenstevredenheid en ervaren prestatiedruk [iv] . Zou het kunnen dat de overgangsfase van een aseksueel kind naar een seksueel wezen de spanning doet toenemen? Zou het kunnen dat deze veeleisende maatschappij voor sommige meisjes zo onleefbaar lijkt, dat ze niet op durven groeien? En dat ze de angst voor de volwassenheid en het bijbehorende lichaam verwarren met twijfels over hun gender? Zou het kunnen dat ze geloven dat een volwassen vrouw een bepaald lichaam, bepaalde verlangens, bepaalde gevoelens, interesses en vaardigheden moet hebben die ze niet in zichzelf herkennen? Voelen ze zich een jongen, of non-binair, of zou het kunnen dat een deel van hen vooral voelt dat ze niet die vrouw kunnen of willen worden?

De prestatiedruk en de hoge geluksnorm gaan hand in hand met de maakbaarheidsgedachte: als je iets heel graag wil en je werkt er hard voor, dan kun je het krijgen. In het onderwijs is dat zichtbaar in het sterk gestegen aanbod van bijlessen. Met de juiste ondersteuning kan iedereen naar het hoogst haalbare streven, waarmee dan vaak een theoretische opleiding bedoeld wordt. Tegelijkertijd helpen steeds meer diagnoses te verklaren waarom iemand ondanks hard werken de norm niet haalt. Ook hier zie je een stijgend onvermogen om te verdragen dat het leven soms moeilijk is en dat niet voor elk probleem een oplossing voorhanden is. Zou het maakbaarheidsdenken een rol kunnen spelen bij de meisjes in psychische nood die om een geslachtsverandering vragen? Het brengt een veelheid van gecompliceerde gevoelens zonder duidelijke oorzaak of oplossing terug tot een probleem met een naam en een behandelplan. Maak mij anders. Of: laat mij opnieuw beginnen, als iemand zonder tegenstrijdige emoties, zonder een lichaam dat niet van mij lijkt, zonder dat constante gevoel anders te zijn dan al die klasgenoten die het aan de buitenkant lijken wel te kunnen. Relatief veel meisjes die in transitie willen gaan hebben autisme. Aansluiting vinden bij leeftijdgenoten en omgaan met alle veranderingen in de puberteit is voor deze leerlingen bovengemiddeld moeilijk. Online en op school zie je dat genderdiverse scholieren veel steun bij elkaar vinden, wat aantrekkelijk kan zijn voor wie eenzaam is.

The Dutch Protocol en keuzevrijheid

Eén van de moeilijkste dingen in het genderdebat van nu is de vraag of het medische traject dat ‘the Dutch protocol’ genoemd wordt, en dat in Nederland ontworpen is om kinderen die van jongs af aan kampen met genderincongruentie te helpen, ook ingezet mag worden bij de heel andere en veel grotere groep tieners die zich nu meldt bij genderklinieken. Deze nieuwe groep verschilt zoals gezegd op een aantal punten van de eerste groep en voldoet daarmee niet aan de criteria die zijn opgesteld voor ‘the Dutch protocol’. Veel jongeren krijgen de behandeling toch, al weten we niet waardoor er ineens zoveel biologische meisjes van geslacht willen veranderen en wat de langetermijneffecten van de behandeling zijn. Wat we wel weten is dat het medische traject zeer ingrijpend is en voor een groot deel onomkeerbaar. Als een jarenlange behandeling met hormonen en eventueel chirurgische ingrepen blijkt niet tot verlichting van de klachten te leiden, noemt kinderpsychiater Annelou de Vries dat in het hierboven genoemde artikel uit de Volkskrant ‘een aanvaardbaar risico’, omdat er ook jongeren wel baat hebben bij de behandeling. Tevens benadrukt ze het recht op zelfbeschikking dat steeds belangrijker wordt. Ze wil als behandelaar ‘niet meer aan de poort staan om jongeren tegen te houden’. Van jongeren in de brugklasleeftijd wordt daarom ‘informed consent’ gevraagd: willen ze, eenmaal op de hoogte van alle risico’s, voor zover die bekend zijn, aan de behandeling beginnen? Ik denk aan de laatste ouderavond, waarin ik vertelde dat de consequenties van je keuzes voor pubers een beetje lijken op de kleine lettertjes onder een aanbod dat te mooi lijkt om waar te zijn. Met het oog op wat je heel graag en nu meteen wil is dat iets waar je graag en makkelijk overheen leest. Ze zijn nog niet klaar om het hele contract met evenveel aandacht te lezen. Ik denk ook aan mijn laatste teamvergadering, waarin we voor de honderdste keer met elkaar praatten over hoeveel keuzevrijheid een vijftienjarige aankan, wanneer je als mentor je leerlingen desnoods fouten laat maken om van te leren, en wanneer je ingrijpt. Niet iedereen zag dat hetzelfde, maar over een ding waren we het wel eens: we moesten in de brugklas beginnen met kleine stapjes.

Veilig experimenteren

Ik geef les op een grote streekschool in het zuiden van het land. Onvergelijkbaar met het progressieve 4 ^e Gymnasium in Amsterdam, dat laatst het onderwerp was van een artikel over veiligheid en genderidentiteit. Toch spelen bij ons dezelfde vragen. Wat doe je met kleedkamers, met de slaapregeling tijdens reizen, met pronouns? Wat doe je als een kind om andere pronouns vraagt, maar ouders het niet mogen weten? Of als één ouder het vraagt en de ander het verbiedt? Of als je merkt dat alles rondom het thema gender een bepaalde aantrekkingskracht heeft op kwetsbare leerlingen, waarbij niet het persoonlijke proces maar het groepsgevoel leidend lijkt te zijn? Elk kind verdient aandacht voor zijn zoektocht, maar het ontbreekt op school aan kennis en vaak simpelweg aan tijd. En zo ontstaan onwenselijke situaties, waarin scholen met de beste bedoelingen verkeerde beslissingen nemen, zoals de naam en voornaamwoorden van een kind aanpassen zonder medeweten van ouders (een voorbeeld uit het artikel). Op mijn vraag hoe hiermee om te gaan schreef de Stichting School & Veiligheid, die hierin adviseert: ‘ In het algemeen zeggen we dat wanneer leerlingen vragen om andere pronouns, dat de school hierin meegaat. Het is belangrijk dat de leerling zich gezien en gehoord voelt in de zoektocht naar identiteit. Het kan zijn dat de zoektocht naar genderidentiteit een fase is en die mag er, net zoals de zoektocht naar andere vormen van identiteit (alto/skater), gewoon zijn. Je zorgt voor veiligheid als een leerling in deze zoektocht kan experimenteren . ’ Ik vraag me af of meegaan in de pronouns een voorwaarde is voor een leerling om zich gezien en gehoord te voelen. Kan het ook gezien worden als een sociale interventie die de vrijblijvendheid van de zoektocht beperkt? Wordt de drempel om een relatie te verbreken hoger als de uitnodigingen voor de bruiloft de deur uit zijn? Ik denk het wel. Iedereen vragen je anders te noemen en daar dan op terugkomen is in mijn ogen onvergelijkbaar met van kledingstijl wisselen. Een neutrale houding heeft mijn voorkeur: luisteren, belangstelling tonen, het zoeken stimuleren, maar zonder in gedrag te sturen. Mij lijkt het goed om als school te beslissen alleen pronouns aan te passen als een leerling extern begeleid wordt in zijn genderzoektocht, zodat passende aandacht voor de individuele situatie gewaarborgd is.

Lessen rondom gender

Er zijn niet alleen steeds meer jongeren die zich niet thuis voelen bij hun geboortegeslacht, het aantal genderidentiteiten neemt ook toe. Met andere woorden, de ervaring van transgender personen verandert, en daarmee ook de manier waarop ze hun lichaam ervaren. We hebben nu leerlingen die aangeven non-binair, agender of genderfluïde te zijn. Genderidentiteit wordt beschreven als een hoogstpersoonlijk, diepgevoeld weten, en tegelijkertijd weten we inmiddels dat het niet per se een permanent iets is, maar ook per persoon met de tijd kan veranderen [v] . Dat geldt zeker voor wie nog volop in ontwikkeling is. Het naast elkaar gebruiken van geslacht en genderidentiteit zoals in de Gender Unicorn of de Genderkoek kan in mijn ogen de idee versterken dat er twee dingen zijn die wel of niet bij elkaar kunnen passen en de discrepantie die de basis vormt van genderincongruentie wordt daarmee verschoven van iets tussen individu en omgeving naar een intern conflict. Ik voel er dan ook weinig voor mijn leerlingen te leren hoeveel soorten genderidentiteit er zijn, zodat ze zich kunnen gaan afvragen welke het beste bij hun ervaring past. Ik zet liever in op een ruime, flexibele zelfbeleving die bijdraagt aan zelfacceptatie van binnen- en buitenkant. Wat mij betreft liever geen les over de Gender Unicorn, maar wel een over genderrollen en -verwachtingen. Je mag de baan kiezen die je leuk lijkt, de kleren aantrekken waar je je fijn in voelt en verliefd worden op wie je wil. Ik wil mijn leerlingen graag net zo lang laten zien dat er in verschillende lichamen verschillende talenten, verlangens en interesses huizen tot er niet meer in termen van een discrepantie gedacht wordt. Zodat geen enkele jongere uit angst voor sociale risico’s voor een medisch traject kiest, zoals ervaringsdeskundige Valentijn de Hingh laatst hier beschreef.

Zolang de mogelijkheid bestaat dat minderjarigen een geslachtsverandering ondergaan omdat ze denken dat er geen plaats is voor hen in deze wereld, is er werk aan de winkel op school. Gendernormen kunnen veranderen als we ze vaak genoeg ter discussie stellen. Het is onze taak als onderwijsprofessionals om de toekomst mee vorm te geven door wat we onze leerlingen meegeven. Je hebt geen haast. Je mag zoeken, naar jouw manier en jouw weg. Je mag het moeilijk vinden. Je mag jezelf zijn.

[i] Raad voor Volksgezondheid en Samenleving (2018). Over bezorgd. Knellende verwachtingen en eenzijdige maatstaven. Den Haag: RVS. Sociaal Economische Raad (2019). Hoge verwachtingen. Kansen en belemmeringen voor jongeren in 2019. Den Haag: SER.

[ii] Zie Schoemaker e.a. (2019). Mentale gezondheid van jongeren. Enkele cijfers en ervaringen. Bilthoven: RIVM/ Trimbos instituut/Amsterdam UMC; zie ook RIVM (2018). Volksgezondheid Toekomst Verkenningen (VTV). De mentale druk op jongeren lijkt toe te nemen. Bilthoven: RIVM (https://www.vtv2018.nl/druk-op-jongeren).

[iii] Van Yperen, T., Van de Maat, A., & Prakken, J. (2019). Het groeiend jeugdzorggebruik: Duiding en aanpak. Utrecht: Nederlands Jeugdinstituut.

[iv] Kleinjan, M., Pieper, I., Stevens, G., Van de Klundert, N., Rombouts, M., Boer, M. & Lammers, J. (2020). Geluk onder druk? Onderzoek naar het mentaal welbevinden van jongeren in Nederland. Utrecht: Trimbos-instituut

[v] Annelou de Vries in een interview voor de podcast Gender: A Wider Lens, episode 66, 1:18:52 ‘I think we used to think as gender incongruence is something permanent and persistent and therefore for always. But when we are now talking about fluidity and maybe there are parts in your life, when you're gender dysphoric and maybe that's something that changes. I mean, that's of course worrisome, since some of the medical steps aren't so easy to reverse.’

Zak 'ns lekker door!

Thu, 09 Feb 2023 12:45:26 GMT

Over carnaval en coachen

Zijn carnavalskrakers op hun plek in de gereedschapskist van coaches en leerlingbegeleiders? Zeker weten.

Mijn man heeft afgelopen week een carnavalslied voor me geschreven, toen ik een opmerking maakte over een diepe kras in ons nieuwe tafelblad. De titel luidde: ‘Als ge d’r nie noar kiekt, dan ziede ’t nie!’ en hij zette het meteen uit volle borst in. Geen serenade, wel leuk. Maar dat terzijde.

Acceptance en Commitment Training (ACT) biedt verrassende, grappige manieren om met negatieve gedachten om te gaan. Door middel van defusie, een van de zes bouwstenen van het ACT-model, maak je je los van belemmerende overtuigingen. Sommige gedachten hebben we zo vaak dat het lijkt alsof ze deel van ons zijn, alsof we er mee samen vallen. Soms realiseren we ons niet eens meer dat we die gedachten hebben, omdat het al zo lang zo is. Dan staat een gedachte als ‘ik ben niet goed genoeg’ of ‘alles dat ik doe mislukt toch’ aan de basis van wat we doen, of daardoor juist laten. De defusieoefeningen creëren afstand tussen ons en de gedachten (we de-fuseren); we leren ze weer zien voor wat ze zijn. Alleen gedachten. We hoeven ze niet serieus te nemen. We bestrijden de overtuigingen niet (‘Je bent wél de moeite waard!’) en vervangen ze ook niet door andere (‘Ik mag er zijn.’) De inhoud van de gedachten laten we met rust, terwijl we werken aan een andere relatie met de gedachten. We passen de lading aan, ontkrachten ze, zodat ze minder vat op ons krijgen. Het is alsof we de lont (in het Engels fuse) uit het kruidvat halen (de-fuse).

Waar zit de link tussen het bovenstaande en de polonaise? Misschien helpt een voorbeeld. Een tijd terug begeleidde ik een stiefmoeder die elke middag bij thuiskomst hevig gefrustreerd het overvolle aanrecht zag dat haar stiefzoons hadden achtergelaten na een tosti-binge. ‘Het is hier geen hotel!’ had ze al vaker uitgeroepen. De relatie met haar stiefzoons was slecht en al nam ze zich keer op keer voor het anders aan te pakken, ze ontplofte steeds als ze de troep zag. We namen samen die gedachte ‘Het is hier geen hotel’ eens goed onder de loep. Hij stond voor het gebrek aan waardering voor haar inzet dat ze ervoer. Ze voelde zich niet gezien. Er zat een overtuiging onder die ze van vroeger had meegenomen: ‘Ik doe er niet toe’. Als de gedachte opkwam reageerde ze automatisch, als door een wesp gestoken. Haar reactie leverde alleen maar meer afstand op tussen haar en haar stiefzoons. Tijd voor defusie.

We hebben samen door de praktijkruimte gehost, met een passend rijmpje op Zak ‘ns lekker door. ‘Het ís hier geen hotel! Het ís hier geen hotel!’, inclusief de diepe kniebuigingen. Ze wilde eerst niet meedoen, vond het raar en voelde zich stom, maar uiteindelijk sloot ze aan. Ze verliet met tranen van het lachen de praktijkruimte, en lachte nog harder om de verbaasde blikken in de wachtkamer. Een week later kwam ze lachend binnen. ‘Het was zo raar! Ik kwam thuis, wéér in die bende, en ik was boos, maar ik zakte even door mijn knieën en ik zong het in mijn hoofd, en toen riep ik de jongens. Ik denk dat ik beter klonk, minder kwaad.’ Ze had 2 seconden gewonnen tussen de gedachte en de reactie, en dat is soms een belangrijke eerste stap.

Ook op school doe ik defusieoefeningen. Ik vraag de leerlingen die ik individueel begeleid om iets uit de kamer te gebruiken als instrument: een pennenbakje of hun etui. En dan zakken we lekker door op ‘Het lígt altijd aan mij!’, ‘Alles moet perfect!’ of ‘Ik háál het nooit meer op!’. Samen lachen om je hoofd, dat is weer eens iets anders.

Ben je nieuwsgierig geworden naar defusie, en de andere vaardigheden waarmee je met ACT werkt aan psychologische flexibiliteit? Kijk dan op www.act2go.nl

Unboxing

Thu, 26 Jan 2023 10:54:06 GMT

Ik ben vijftig. Deze week werd ik hardhandig met mijn neus op de feiten gedrukt. Hoewel feiten niet het juiste woord is: ik had mijn eerste mammografie. ‘U bent wel lenig!’, zei de aardige vrouw die mij plette. Niet een compliment dat ik in deze situatie verwacht had, maar op een gegeven moment hing ik inderdaad diep achterover gebogen met gestrekte arm, en staand op mijn tenen, aan het apparaat, als een stervende zwaan. Als Brigitte Kaandorp me gefilmd had, had ze meteen genoeg nieuw materiaal gehad. Niks meer aan doen.

Er was een leukere reminder. Mijn buurmeisje ging de tijdcapsule opgraven die ze als 8-jarige had begraven voor Het Klokhuis. Ze is nu achttien en al sinds haar geboorte bevriend met mijn jongste dochter. Of zoals ze het zelf jaren noemden: ze zijn BFFWEOG (Best Friends Forever Wat Er Ook Gebeurt). Vroeger moest ze van haar moeder op zondag wachten tot half elf, omdat wij altijd uitgebreid ontbeten om tien uur. Dan rende ze om half elf voorbij om te kijken of we al klaar waren, hoofd eerst, lichaam een halve meter later, tekenend voor de levenslust waarmee ze nu het Utrechtse studentenleven bestormt. Na een tijdje kookten we een extra eitje. Haar blonde krullen staan in al onze fotoboeken. Ze ‘unboxte’ haar tijdcapsule in een vlog en ik herkende alles wat er tevoorschijn kwam. Daar was haar knuffellapje, daar een foto met mijn dochter. Het mooiste was om te zien hoe ze praatte over zichzelf als kind, alsof het om een bijna vergeten, ander leven ging. Alsof het niet gisteren leek dat ze hier voor het huis op en neer liepen met een trapje, om te gaan belletje trekken.

Dat is ook vijftig zijn en daar heb ik de ongemakken graag voor over. Kinderen zien opgroeien en zien hoe dat wat er altijd al inzat steeds zichtbaarder wordt. Van dichtbij of van een afstandje zien hoe een leven zich ontvouwt en steeds meer snappen van wat mensen maakt tot wie ze zijn. Soms voelt ouder worden een beetje als het unboxen van het leven.

Brain dump/ heart pump

Sun, 22 Jan 2023 15:36:40 GMT

Vorige week werd mij op een studiedag over formatief handelen deze vraag gesteld:

Welke aanpak werkt het beste om informatie (een Wikipediapagina over de zeeotter) langdurig te onthouden?

1. 4 x 5 minuten lezen, tussendoor sommen maken

2. 3 x 5 minuten lezen, tussendoor sommen maken, gevolgd door een brain dump, oftewel alles opschrijven wat je ergens van weet

3. 1 x 5 minuten lezen en drie brain dumps, tussendoor sommen maken.

Het is onderzocht en het was aanpak 3. Het verbaasde me niet, wat je opschrijft beklijft, weet elke docent. Met een pen, liefst, niet op de laptop. Ik werkte deze week 25 jaar in het onderwijs en ik weet niet hoe vaak ik dat tegen leerlingen heb gezegd, als het ging om woordjes leren. Toch schrijf ik zelf minder nu er digiborden zijn, en de leerlingen in mijn les ook. Ik practise dus niet altijd wat ik preach.

Zoals altijd na een studiedag besloot ik direct mijn leven te beteren en ik bereidde mijn klassen voor op herhaaldelijk braindumpen. Het zal afzien worden voor ze, zo’n week vol Kahoots en Mentimeters en expliciete lesdoelen van docenten die zich even de nieuwe formatieve helden wanen voor ze na een dag of tien weer zichzelf worden. Een voornemen vasthouden is moeilijk. Dat weten we in de week na Blue Monday allemaal. (Dry January, anyone?) Maar struikelen en opnieuw beginnen mag, dus ik ga weer mijn best doen.

En het principe van de brain dump geldt natuurlijk niet alleen voor het onthouden van lesstof. Ook als het gaat om het vasthouden van inzichten en ervaringen die ons helpen en sterker maken werkt een brain dump. Een moment waarop je niet alleen stilstaat bij iets belangrijks dat je zou willen onthouden, maar er ook iets mee DOET. Het opschrijft, erover vertelt, of het verwerkt in een gedicht, fotocollage, tekening, of wat dan ook. Een bekend gezegde is dat ons brein als teflon is voor positieve ervaringen, maar als klittenband voor de negatieve. Complimenten onthouden we minder lang, of bagatelliseren we, en kritiek blijft decennia bij ons. We gaan naar huis met wat misging, ook als er die dag net zo goed dingen vlekkeloos verliepen. Om de balans recht te trekken, moeten we de waardevolle momenten bewust onze aandacht geven. Het woord brain dump past dan alleen niet meer zo, vind ik. Ik denk meer aan een heart pump, een boost voor je binnenwereld.

Ik heb, in dezelfde les dat ik de braindumpsessies aankondigde, ook met mijn mentorleerlingen gepraat over het belang van stilstaan bij wat goed gaat. Als je een planning hebt gemaakt en je houdt je eraan, is dat iets goed. Zie dat, en beloon jezelf voor je inzet, ongeacht wat er na de planning uit de toets komt. Uit de reacties bleek dat ze dat maar raar vonden, want ‘wat heb ik daar aan als ik dan toch geen voldoende heb?’. De vraag laat zien hoe belangrijk het is dat we in de les aandacht hebben voor braindumpen én voor heartpumpen (ik heb nu een nieuw werkwoord geïntroduceerd, pakken jullie ‘t verder op? ��). Ik wil graag dat onze leerlingen leren kijken naar de dingen in hun leven die de moeite waard zijn, die niet verbeterd of aangepast te hoeven worden, maar er al zijn. En dat ze leren zien hoe ze stappen zetten en groeien, ongeacht hun prestaties. Een onvoldoende incasseren en opnieuw je schouders eronder zetten is soms moeilijker dan een acht halen. Zo’n inzicht verdient een brain dump.

Over heart pump gesproken: de hei vanmiddag, nog helemaal wit.

De les van Matthijs

Mon, 21 Nov 2022 17:11:38 GMT

To be good is not enough when you dream of being great. Toen ik vijftien werd kreeg ik van een vriendin een verjaardagskaart met deze tekst op de voorkant. Ik wist niet of hier kritiek in doorklonk. Stond er nou dat ik mezelf superieur voordeed? De kaart was goed gekozen, dat erkende ik meteen. Ik droomde inderdaad van bijzonder zijn, van groots en meeslepend leven. Ik zag mezelf ergens op een podium. Ik zag boeken met mijn naam erop. Op de camping in Frankrijk zei een ober met donkere ogen amper een uur na kennismaking ‘Je t’aime’. Ik gaf hem prompt mijn hart en mijn lichaam, snakkend naar een leven als in een film.

De wereld draaide door en nu ben ik vijftig. Er is genoeg tijd verstreken om geleerd te hebben dat good zijn eindeloos veel moeilijker is dan great zijn. Great gaat zo vaak om prestaties, om status, om roem, om buitenkant. De drang om te presteren is hardnekkig en ik vind het nog altijd moeilijk er weerstand aan te bieden. Elke keer als ik LinkedIn open dringen gedachten over wat ik niet doe of wel zou moeten doen zich op. Alsof ik dagelijks aan de wereld moet bewijzen dat ik er ben, dat ik bezig ben met interessante dingen, dat ik iets te melden heb, dat ik succesvol ben. Het gaat vanzelf en pas als ik even stilsta bij die gedachten en het bijbehorende nare onrustige gevoel, kan ik ze laten passeren. Nu ik lees over de jaren bij DWDD voel ik afschuw, schaamte en compassie. Het feit dat zoveel mensen zoveel jaren lang bleven kiezen voor een ziekmakende werkomgeving, er ook zelf aan bijdroegen, laat zien hoe verslaafd wij zijn aan presteren. We offeren er ons welzijn en dat van anderen aan op. Meewerken aan een succesvol programma wordt in deze wereld door velen als belangrijker ervaren dan aardig zijn voor jezelf en anderen. To be good is irrelevant when you think you might be great. Natuurlijk is daar nu kritiek op. Dit moet anders. We hebben daar allemaal iets in te doen, want het zit in onze hele maatschappij.

De prestatiedruk is sinds het begin van deze eeuw enorm toegenomen. Steeds meer kinderen kiezen voor een theoretische opleiding; jonge mensen worden van alle kanten aangespoord voor ‘het hoogst haalbare’ te gaan. In mijn mentorklas vorig jaar, een 6 vwo, hoorde ik meerdere leerlingen zeggen dat ze niet voor de hbo-opleiding konden kiezen die ze leuk leek ‘want dat is zonde van mijn vwo’. De hogere kosten voor hoger onderwijs, het toegenomen aantal keuzemogelijkheden, de komst van de vele internationale studenten en de snel veranderende arbeidsmarkt met de tijdelijke contracten voeren de druk verder op. Leerlingen die nadenken over een opleiding met numerus fixus zijn soms op hun zestiende al heel bewust bezig met het samenstellen van een cv dat eruitspringt. Tel daar de komst van sociale media bij op en het eerste gebod lijkt Gij zult succesvol zijn.

Het verklaart waarom mensen te hard werken en zich laten uitschelden zonder passend te reageren. Uit angst voor het verlies van een goede baan, maar ook omdat we zijn gaan geloven dat die baan iets zegt over wie wij zijn. Dat we misschien inderdaad wel waardeloos zijn als we niet in een snelkookpan kunnen functioneren. De prestatiemaatschappij maakt mensen kwetsbaar. We draaien dit niet zomaar om, maar kunnen wel allemaal een bijdrage leveren. Door zelf steeds te bedenken dat het niet om prestaties gaat maar om relaties. Door onze kinderen te complimenteren met hoe ze investeren in hun vriendschappen, niet alleen met hun hoge cijfers. Door studenten of leerlingen te vertellen wat er goed is aan de manier waarop ze samenwerken en niet alleen te focussen op het product dat ze leveren. En door in het onderwijs expliciet aandacht te hebben voor levensvaardigheden die in deze tijd nodig zijn. Het is een flinke uitdaging: je eigen behoeften serieus nemen en uitspreken en oog hebben voor de behoeften van de mensen om je heen. Het is niet zomaar geleerd en gedaan. Het artikel over DWDD laat zien hoe moeilijk het is, van de werkvloer tot aan de top.

Gelukkig draait de wereld door en kunnen we elke dag met een nieuw voornemen beginnen. Een voornemen kan zijn om zelf te proberen goed voor jezelf en je omgeving te zorgen, en wat minder waarde te hechten aan being great. Ik probeer niet te vervallen in kritiek op de giftige mediawereld of die duivelse Matthijs, maar deze les in mijn eigen kleine leven mee te nemen. Hoe kan ik zorgen dat vandaag gaat over mijn relaties en niet over mijn prestaties? Het moet vele malen moeilijker zijn om af en toe je schouders op te halen over je prestaties als je zo bejubeld wordt om wat je doet. Ik weet niet of ik het zou kunnen. Inmiddels vind ik het een zegen dat ik niet ergens op een podium sta, maar voor een klas met jonge mensen. Waar ik morgen zal bespreken welke les ik uit dit artikel heb gehaald.

Genderdiversiteit en onderwijs: weten we wel genoeg?

Wed, 14 Sep 2022 09:09:39 GMT

‘Mevrouw, zullen we volgend jaar bij het voorstelrondje ook allemaal onze pronouns zeggen?’

Deze vraag kreeg een collega voor de vakantie. De afgelopen jaren is aandacht voor gender- en seksuele diversiteit op een overdonderende manier toegenomen in de school. De eerste twintig jaar dat ik werkte is er geen enkele leerling uit de kast gekomen als transgender. De afgelopen paar jaar zijn het er elk jaar meer. De eerste twintig jaar was het aantal openlijk niet-heteroseksuele leerlingen op één hand te tellen, en dan hield ik elk jaar vingers over. Een paar keer sprak ik als vertrouwenspersoon met een leerling die uit de kast wilde komen en daar hulp bij zocht. Een enkele keer was de ‘coming out’ een bewust gekozen moment voor de klas, wat ik dapper en fantastisch vond. Nu ‘out’ de ene na de andere leerling zich in de klassenapp van de brugklas en zijn er leerlingen die elk jaar de volgende stap in hun zelfonderzoek met hun klas willen delen tijdens de mentorles. Ik vraag me steeds vaker af wat een passende reactie is.

Ik hoop dat de school voor jongeren een veilige plek is waar ze leren dat ze mogen onderzoeken wie ze zijn en waar alle docenten hun best doen een positieve schoolcultuur te creëren waarin ruimte is voor diversiteit. Het schrijnende en indrukwekkende verhaal van Raven van Dorst een paar weken geleden bij Zomergasten en de treurige 28 ^e plaats die Nederland inneemt op de ranglijst die gelijkheid tussen mannen en vrouwen meet (Global Gender Gap Report 2022) maken duidelijk dat er nog werk aan de winkel is. Praten over gendergelijkheid en gender- en seksuele diversiteit is belangrijk. De aanbevelingen van Stichting School en Veiligheid volg ik waar ik kan: in mijn lessen Engels komt het onderwerp bij het oefenen van de vaardigheden voorbij, in de werkgroep burgerschapsvorming zet ik het op de agenda en met mijn collega-vertrouwenspersonen laten we ons bijscholen om daarna leerlingen en collega’s te kunnen informeren en ondersteunen. Ik ben blij dat leerlingen in deze tijd steeds vaker voelen dat ze open kunnen zijn over hun seksuele geaardheid of genderidentiteit. Maar ik kan deze ontwikkeling niet alleen toejuichen. Wat ik zie baart me ook zorgen.

De puberteit is de periode voor identiteitsontwikkeling. Experimenteren is hierbij essentieel en de peergroup speelt een grote rol. Maar het gaat om een persoonlijk proces, dat tijd kost. Het is zoeken: bij wie voel ik me thuis en wat zegt dat over mij? Bij sommige kinderen die nog helemaal aan het begin staan van deze fase lijkt hier iets te veranderen: het proces is niet langer persoonlijk, maar wordt juist duidelijk uitgedragen (ook online) en ze nemen er minder tijd voor. De groep leerlingen die vooral heel openlijk bezig zijn met genderdiversiteit valt voor een deel samen met de groep jongeren die elke docent in het voortgezet onderwijs kent: de jongeren die moeilijk aansluiting vinden en apart staan in de pauze. Meerdere leerlingen in de groep hebben een autismespectrumstoornis (ASS) en als vertrouwenspersoon weet ik dat een deel van de groep het sociaal-emotioneel zwaar heeft.

Omdat ik wilde snappen wat er aan de hand is ben ik me gaan verdiepen in het concept gender en genderdysforie (onvrede met het geslacht waarmee je geboren bent) en hoe het zich ontwikkelt in de huidige sociaal-culturele context. En ik schrok. Met name van het gebrek aan nuance. Ik leerde twee kampen kennen, die lijnrecht tegenover elkaar staan en nauwelijks bereid lijken naar elkaar te luisteren. Ze ruziën over definities waardoor een goed gesprek al bij de start kansloos is. Resultaten uit onderzoek van het andere kamp worden belachelijk gemaakt, uit hun verband gerukt of simpelweg niet geloofd. Ik schrok ook omdat ik soms ‘ja!’ riep bij iets wat ik las, om dan te ontdekken dat ik in het kamp zat waar ik nog nooit in mijn leven in gezeten had.

In mijn ideale wereld voelt iedereen de vrijheid te zijn wie hij is en houdt iedereen van zijn lijf. Het openbreken van genderrollen kan ik alleen maar zien als iets heel goeds. Maar dat steeds meer jonge mensen, kinderen nog, een geslachtsverandering willen ondergaan lijkt me het tegenovergestelde. De verwarring over genderidentiteit en het zoeken naar genderexpressie verbindt deze ontwikkelingen. Zonder iets af te doen aan het belang van LHBT+-emancipatie wil ik het hier hebben over de mogelijke zorgelijke kanten van de huidige veranderingen en wat ik daarover te weten ben gekomen.

Ik weet inmiddels dat ongeveer 1 tot 2 % van de mensen een autismespectrumstoornis (ASS) heeft [1] , maar dat in de transgendergemeenschap ongeveer 10 % ASS heeft [2] . Er wordt veel onderzoek gedaan naar de samenhang tussen autisme en genderdysforie. Het zou kunnen dat jongeren met ASS minder gevoelig zijn voor de gendernormen die de maatschappij doorgeeft, of dat een transitie een autistische fixatie is, iets dat het gevoel ‘anders’ te zijn kan wegnemen [3] .

Ook weet ik dat er ongeveer 3x zoveel mannen (als man geborenen) transgender zijn als vrouwen (als vrouw geborenen). Toch is de verhouding bij de aanmeldingen bij genderklinieken andersom voor adolescenten. De laatste jaren zien we een enorme toename van het aantal jonge meisjes (als meisje geborenen) dat zich bij genderklinieken meldt. Het gaat dan vaak om biologische meisjes die voor hun puberteit niet hebben laten merken onvrede te ervaren met hun geslacht. De oorzaak van deze verandering wordt nog onderzocht. Er zijn deskundigen die een verband vermoeden met sociale media en sociale besmetting [4] .

Ten slotte heb ik gelezen over aangeboden behandelingen en over wat een medisch transitietraject inhoudt. En daar schrok ik weer. Nederland is pionier op het gebied van de inzet van puberteitsremmers bij jongeren met genderdysforie. De medicatie is bedoeld om tijd te winnen, waarin een jongere kan nadenken over gewenste vervolgstappen, zonder dat zijn of haar lichaam onder invloed van hormonen verandert. Na de bedenktijd kan dan begonnen worden met hormonen die het lichaam aanpassen aan het gender. Onderzoek wijst uit dat starten met puberteitsremmers voor de meesten betekent dat ook het vervolgtraject wordt doorlopen, terwijl er ook aanwijzingen zijn dat met het doormaken van de puberteit de genderdysforie bij veel jongeren verdwijnt (bijvoorbeeld omdat ze verliefd worden op iemand die hen accepteert zoals ze zijn) [5] . Puberteitsremmers hebben mogelijk schadelijke gevolgen voor je groei, botopbouw, vruchtbaarheid en seksualiteitsbeleving [6] . Van tieners die een medisch traject overwegen is ‘informed consent’ nodig; toestemming voor de behandeling na een weloverwogen keuze. Maar hoe weegt een 12-jarige het lijden nu af tegen onvruchtbaarheid later? [7] Wereldwijd wordt ‘The Dutch protocol’ in genderklinieken gevolgd, maar kritiek blijft er ook. Er zijn onvoldoende data over de langetermijngevolgen van gebruik van puberteitsremmers, en het ontbreken van deze data leidt ertoe dat het behandelingsprotocol niet voldoende (bewezen) effectief is. [8]

Veel adolescenten met genderdysforie hebben daarnaast psychische problemen, zodat niet altijd duidelijk is of de genderdysforie daar oorzaak of gevolg van is of er volkomen los van staat [9] . Zo kunnen worstelen met de seksuele identiteit en traumatische ervaringen als seksueel misbruik van invloed zijn op de lichaamsbeleving.

Als laatste, veel deskundigen zijn van mening dat sociale transitie, dus zoveel mogelijk leven als een persoon van je ervaren gender (met een andere naam, kledingstijl, etc.) een veilige manier is om uit te proberen of het bij je past. Anderen trekken dit in twijfel. Waar bij twijfels over je seksuele identiteit naar hartenlust experimenteren probleemloos kan, ligt dat misschien anders bij twijfels over je gender omdat sociale transitie van invloed zou kunnen zijn op de genderontwikkeling. [10] We weten het niet.

Wat bovenstaande laat zien is dat er nog veel onderzoek nodig is naar oorzaken en ontwikkeling van genderdysforie en wat de beste behandeling is. Hoe zorgvuldig de specialisten van het genderteam ook omgaan met de aanmeldingen, het onderzoek kan de exponentiele groei van jongeren die zich bij genderklinieken melden voor hulp niet bijbenen. En terwijl deskundigen soms lijnrecht tegenover elkaar staan, staan jonge mensen en hun ouders voor een onmogelijke keus. Wel of niet starten met een medisch traject? Daarvoor kiezen ondanks de twijfels over de langetermijngevolgen zegt veel over het lijden van deze jongeren en hun ouders. En al biedt de behandeling veel transgenderjongeren aantoonbaar verlichting, ik moet er niet aan denken in hun schoenen te staan.

Er komen zoveel vragen bij me op:

Voelen al die meisjes (als meisje geborenen) die nu aangeven zich te identificeren als jongen of non-binair nu eindelijk de ruimte om dat te doen, omdat er meer aandacht voor is en de maatschappij het meer lijkt te accepteren? Of zijn sommige van hen zo in de war, als puber met identiteitsvragen in een hectische, schreeuwerige wereld vol Perfecte Plaatjes op Instagram, dat ze alleen maar denken ‘ik hoor hier niet’, ‘ik kan dit niet’? Waardoor ze een uitweg zien in een nieuw label, dat meteen toegang geeft tot (op zijn minst online) een heel hechte groep? Het zou kunnen dat het autistische jongeren extra kwetsbaar maakt en in de richting van een ingrijpend traject duwt dat mogelijk niet brengt wat ze ervan hopen.
Kan het zo zijn dat sommige meisjes (als meisje geborenen), mogelijk na traumatische ervaringen met mannen, de ervaren genderrol van de vrouw, zwak en geobjectiveerd zo gauw het lichaam verandert, niet aandurven? Zodat ze mogelijk onbewust die rol verwerpen? En helpen wij als maatschappij dat proces door mee te gaan in steeds maar méér etiketten, in plaats van het verruimen van de bestaande hokjes? Zodat ze kunnen leren dat vrouwen ook sterk zijn en meer zijn dan een lustobject.
Kan het zijn dat het toenemende aantal labels een symptoom is van een tijd waarin we geen twijfel of onzekerheid meer kunnen verdragen, en alles, onszelf voorop, willen kennen om te kunnen presenteren aan de buitenwereld? Als product bijna? En moeten we ons dan juist niet verzetten tegen al die labels en onze leerlingen leren dat je ook vragen kunt hebben zonder dat meteen een antwoord volgt? Ze leren omgaan met twijfel? Ze leren dat ze goed zijn zoals ze zijn, zonder het best passende hokje te zoeken? Of is emancipatie van mensen die afwijken van de norm zonder nieuwe labels niet mogelijk?
Kan het zo zijn dat alle verworvenheden waarvoor we gestreden hebben (van vrouwen mogen broeken dragen tot meisjes die exact kiezen) nu voor een deel tenietgedaan worden, omdat sommige meisjes die geen meisje-meisje zijn misschien gaan denken dat ze daarmee geen meisje zijn? Versterken we genderstereotypering niet juist door nieuwe namen te gebruiken voor wie de standaard genderrol niet past?

Dit zijn geen retorische vragen, maar echte vragen die ik heb waar ik geen antwoord op vind in de aanbevelingen van Gendi.nl (de website voor gender- en seksuele diversiteit in het onderwijs). De hoofdvraag is: kan aandacht voor genderdiversiteit ook bijdragen aan verwarring over de genderidentiteit en daarmee indirect zelfs een rol spelen in het ontwikkelen van genderdysforie van een bepaald type kwetsbare jongeren in de puberteit? Kan het zijn dat wat helpend is voor LHBT+-jongeren, voor een andere groep averechts werkt? Als dat misschien zou kunnen, hoe reageer ik dan als ik in mijn eerste lessen een zelfde vraag krijg als mijn collega?

Ik hoop met deze vragen niemand te kwetsen. Heb ik dat toch gedaan, dan spijt me dat. Mijn wens is een gesprek op gang te brengen, om met elkaar te leren. Hoe gaan we op school om met de vragen die deze nieuwe ontwikkelingen oproepen? Ik hoop op reacties of nog meer vragen van onderwijsprofessionals, (ervarings)deskundigen en ouders. Met als doel verder te werken aan een veilig en gezond schoolklimaat voor alle kinderen.

[1] https://www.autisme.nl/over-autisme/onderzoek-naar-autisme/prevalentiecijfers-over-autisme

[2] (2010) Autism Spectrum Disorders in Gender Dysphoric Children and Adolescents

[3] https://www.vkjp.nl/tijdschrift-artikelen/comorbide-genderdysforie-en-autisme-hypotheses-over-de-etiologie-en-een-exploratie-van-de-behandelmogelijkheden

[4] Littman L (2018) Rapid-onset gender dysphoria in adolescents and young adults: A study of parental reports

[5] Cohen en Barnes (2019) Gender dysphoria in children: puberty blockers study draws further criticism

[6] https://rethinkime.org/bell-v-tavistock-pdf/ par. 62 en 63 en https://feministlegal.org/top-trans-doctors-blow-the-whistle-on-sloppy-care-by-abigail-shrier-common-sense-with-bari-weiss/

[7] Latham (2022) Puberty Blockers for Children: Can They Consent?

[8] https://www.universiteitleiden.nl/binaries/content/assets/rechtsgeleerdheid/instituut-voor-privaatrecht/jeugdrecht/masterscriptie-isabelle-kornelis---een-goede-rechtsbescherming-voor-een-kind-geboren-in-het-verkeerde-lichaam.pdf

[9] Lees het aangrijpende verhaal van Keira Bell, een birologisch meisje dat in transitie ging, later spijt kreeg en haar kliniek aanklaagde. https://www.persuasion.community/p/keira-bell-my-story?triedSigningIn=true

[10] https://www.resistgendereducation.nz/information/social-transitioning-is-not-a-good-idea / (2017) Mental Health and Self-Worth in Socially Transitioned Transgender Youth

De DuizendDagenDeal

Wed, 13 Jul 2022 19:04:13 GMT

Op een school komt alles voorbij, ook de grootste klappen en het zwaarste verdriet. Suicide van een collega, leerling of ouder. Twee keer in één week, net voor de zomer. Ongeloof overheerst. Maar dan meteen de vraag: hoe ziet samen delen eruit nu de lessen al afgelopen zijn? Hoe kunnen we dit met elkaar opvangen? Na deze dagen baart het me zorgen. Zes lange weken vrij zijn ook zes weken waarin sommige leerlingen de structuur van school missen, de lessen en de lol die je even wegtrekken bij wat je pijn doet, de extra ogen die kijken hoe het gaat. Er zijn leerlingen die ik maar met moeite de vakantie in laat gaan.

Vandaag ook sprak ik een leerling die weet hoe het is om er niet meer te willen zijn. Tijdens onze gesprekken heb ik me lang vooral machteloos gevoeld. Vragen leken op een gegeven moment niet meer relevant, antwoorden had ik niet en het luisteren maakte me bang. Hoe kon ik een 15-jarige laten geloven dat er een andere wereld is, na school en thuis, met meer mogelijkheden? Een wereld waarin je wel jezelf kunt zijn. En dan nog, hoe kon ik vragen het zo lang vol te houden, terwijk elke dag zo'n gevecht was? Toen schreef ik dit verhaaltje.

' Er was eens een meisje dat in een put zat. Ze wist eigenlijk niet precies hoe ze erin gekomen was, maar ze wist wel dat ze er niet uit kon. Ze vond de put verschrikkelijk. Donker, en koud. Ze kon niks zien behalve de hoge muren en een beetje lucht. Toen ze net in de put zat had ze zich niet zoveel zorgen gemaakt. Ze dacht dat ze er wel uit zou komen, op de een of andere manier. Maar na een tijdje zat ze er nog. En toen ze ging rondkijken zag ze niks dat haar kon helpen. Er was geen ladder of trap. Ze riep ‘help’ zo hard ze kon. Maar het klonk niet zo hard in die hoge put. Misschien zou niemand het horen. Ze raakte een beetje in paniek.

De tijd ging voorbij. Ze praatte de hele dag tegen zichzelf. ‘Je moet bezig blijven! Je moet positief denken! Je moet het wel proberen!’ en dan ging ze maar weer op zoek, naar een oplossing of wat afleiding. Ze vond geen oplossing en er was niks om haar af te leiden. Ze werd moe van het proberen en hield ook maar op met ‘help’ roepen. Ze zat in de put en dacht aan de wereld daarboven, hoe het daar was en wie daar woonden. Die wereld voelde veel te ver, onbereikbaar.

Er kroop een klein zilvervisje over de muur. Het begon te praten (dat kan in sprookjes). Het zei: ‘Ik ben de Toekomst. Ik kom van boven, van de buitenwereld. Ze zijn je aan het zoeken, daar.’ Het meisje vond dat fijn om te horen, maar ook weer niet. Ze zouden haar toch niet vinden; ze had al zoveel geroepen. En ze wilde ook niet dat iedereen met haar bezig was, en zich zorgen maakte.’ ‘Wat denk je?’ vroeg de Toekomst, ‘kom je nog naar boven?’ Het meisje haalde haar schouders op. Ze dacht van niet, maar wilde niet onaardig doen. ‘Denk je dat ze mij vinden?’ vroeg ze. ‘Dat weet ik niet,’ zei de Toekomst, ‘maar ze zijn met veel en ze doen erg hun best.’ Het meisje zei niks. Ze wilde alleen nog maar slapen en niet meer denken. ‘Hé,’ zei de Toekomst, ‘niet slapen. Wil je iets afspreken met mij? Een DuizendDagenDeal?’ Het meisje keek vragend. ‘Een DuizendDagenDeal,’ zei de Toekomst, ‘houdt in dat je duizend dagen volhoudt. En ik zorg dan dat de toekomst er anders uitziet. Beter. Je komt uit de put. Ik weet niet hoe, maar ik heb de gekste dingen zien gebeuren. Je komt eruit.’ ‘En anders?’ vroeg het meisje. ‘Anders niks. Dan ga ik weg. Take it or leave it.’

Het meisje twijfelde. Het was een raar verhaal. Duizend dagen was lang en duizend dagen in een put al helemaal. Maar ze wilde ook niet dat de Toekomst wegging. Dan was ze weer alleen. Een beetje gezelschap was beter. Ze haalde een keer diep adem. ‘Oké,’ zei ze, ‘ik doe mee. Als jij dan blijft.’

Vraag:

Er kan zoveel veranderen in duizend dagen. Je kunt erachter komen wat je leuk vindt, je kunt knetterverliefd worden, je kunt iets ontdekken van jezelf waar je trots op bent, je kunt mensen leren kennen die op jou lijken, je kunt iemand iets waardevols geven door jezelf te zijn, je kunt de wereld gaan zien, je kunt iets heel engs doen en het overleven, je kunt op eigen benen gaan staan, je kunt je haar weer laten groeien én weer afknippen, je kunt je verhaal opschrijven, of je verhaal dansen, enzovoort.

Wil je een DuizendDagenDeal met jezelf maken? Desnoods met een zelfgeknutselde kalender? Duizend dagen volhouden om uit de put te komen met de toekomst?

Vandaag was ons laatste gesprek van dit schooljaar. Er zitten bijna 600 dagen op en het is nog steeds heel moeilijk. Maar gelukkig kon ik vandaag zeggen, met vertrouwen: 'Fijne zomer! Ik zie je in september.'

Poëzietherapie februari

Mon, 21 Feb 2022 11:32:08 GMT

Over liefde en loslaten

Patiënt: ‘Dokter, ik heb zo’n pijn in mijn rug en beide polsen en mijn buik.’

Dokter: ‘Ah, ik zie het al. Een overbelaste onderrug van het sjouwen, IKEA-RSI en een brandend verdriet. U lijdt aan het lege nest-syndroom.’

Het was een maand van afscheid. Mijn lieve schoonmoeder overleed op 98-jarige leeftijd. Ze wilde graag en is zonder pijn vertrokken, wat het makkelijker maakte, maar niet makkelijk. Twee kinderen gingen op kamers. In beide gevallen zat er tussen de bezichtiging en de verhuisdag maar twee dagen. Drie weekenden verhuizen in vier weken. Drie kamers leeghalen, waarvan twee in ons huis. Het kastje van oma kon in de kofferbak blijven zitten en met dochter mee naar Utrecht. Oma’s tv staat nu in het studentenhuis van zoonlief, haar petanquetroffee erboven. De overgebleven dochter zit onwennig aan de verkeerde kant van de tafel.

Ze helpen me wel, geven me een zachte landing. Regelmatig appjes (‘Op welke stand moet de was ook alweer? En kan een handdoek er gewoon bij?’) en flitsbezoeken (‘Kan ik komen eten? Ik moet sparen voor Carnaval’). Ik zie dat het niet alleen voor hun vader en mij wennen is, maar dat ook zij voelen dat loslaten meer is dan je overgeven aan vrijheid. Om de beurt komen ze even terug in de comfortzone, voor een shotje veiligheid. Ik dacht aan het gedicht Walking Away , van Cecil Day-Lewis. Day-Lewis beschrijft een herinnering aan zijn zoon als kleine jongen, de eerste keer op het voetbalveld. De lijnen op het veld zijn net weer aangebracht, klaar voor een nieuw seizoen. Het eerste voor de jongen, die hiermee aan een nieuwe fase begint. Zijn vader ziet hem gaan met een groep kleine jongens, als een satelliet die uit zijn baan wordt gerukt. Ouders van pubers herkennen waarschijnlijk het gevoel. Het moment waarop je ontdekt dat je kind niet langer steeds groter wordende rondjes draait om het ouderlijk huis, maar een ander, eigen pad begint te volgen. Zonder jou als de zon, met steeds een andere minderjarige als stralend middelpunt.

De jongen in het gedicht loopt naar school, onzeker zoekend naar een richting. Hij doet zijn vader denken aan een vogeltje met onvolgroeide vleugels, nog niet klaar om te gaan. Als ouder is het soms moeilijk om niet het pad aan te geven, niet de richting te wijzen. De jongen is als een gevleugeld zaadje, ogenschijnlijk stuurloos weggedragen door de wind, weg van de tak waaraan het vastzat. Om te kunnen groeien moeten zaadjes weg van de boom, niet langer in de schaduw maar in het volle licht. De enige manier voor onze kinderen om zichzelf te leren kennen en letterlijk vol-wassen te worden is door uitdagingen aan te gaan, ‘small scorching ordeals’, om te ontdekken wat hun innerlijke vuur doet ontbranden. Het kind wordt in deze strofe ‘one’s irresolute clay’ genoemd: de creatie van de ouder, die de worsteling moet gadeslaan zonder in te grijpen. De creatie vindt zijn vorm weg van de veiligheid van thuis.

Walking Away

It is eighteen years ago, almost to the day –

A sunny day with leaves just turning,

The touch-lines new-ruled – since I watched you play

Your first game of football, then, like a satellite

Wrenched from its orbit, go drifting away

Behind a scatter of boys. I can see

You walking away from me towards the school

With the pathos of a half-fledged thing set free

Into a wilderness, the gait of one

Who finds no path where the path should be.

That hesitant figure, eddying away

Like a winged seed loosened from its parent stem,

Has something I never quite grasp to convey

About nature’s give-and-take – the small, the scorching

Ordeals which fire one’s irresolute clay.

I have had worse partings, but none that so

Gnaws at my mind still. Perhaps it is roughly

Saying what God alone could perfectly show –

How selfhood begins with a walking away,

And love is proved in the letting go.

Ik herinner me hoe mijn zoon zijn keuze voor een middelbare school grotendeels baseerde op de overzichtelijke plattegrond. Hij zocht een pad in de wildernis. Ik herinner me hoe mijn oudste dochter, de dapperste van de drie, in paniek aan mijn been hing in het trappenhuis op dag 1 in groep 1. Hoe de jongste op Tienertoer ging, pas na samen oefenen met de NS-app. Hoe ik naar huis fietste toen ik nummer drie voor het eerst naar school gebracht had, de ochtend leeg voor me. Even vrij als verward.

They are walking away. Ze vinden hun vorm. Ik zie het vuur.

De therapievragen bij dit gedicht, voor jezelf of een ander:

Wat doet het loslaten van je kind(eren) met je?
Hoe zichtbaar is dat? Hoe uit het zich in gedrag (naar je kind)?
Hoe zou je willen omgaan met de toenemende vrijheid van je kind om eigen keuzes te maken?
Wat heb je nodig om dat te kunnen?

Puppytraining voor pubers

Wed, 02 Feb 2022 12:15:16 GMT

Mijn zus heeft een hond. Het is een schattige labradoodle-pup met rommelig roodbruin haar, genaamd Faas. Laatst gingen we hem samen uitlaten. Ze had er inmiddels een paar lessen puppytraining op zitten en dacht dat Faas en zij klaar waren voor een stukje loslopen in het bos. Op een kruispunt van bospaden zaten drie stoere mannen in oranje hesjes uit te puffen naast een stapel boomstammen. Faas voelde meteen een klik en rende aandoenlijk tussen de mannen op en neer. Mijn zus keek even vertederd naar haar hondenbaby en wilde toen verder lopen. ‘Kom, Faas! Kom maar! Kom!....Faasje, kom!’ Faas kwam niet. Na rustig en kordaat probeerde ze het gehurkt en een octaaf hoger. Faas kwam niet en de mannen hadden lol.

Wat gezucht, gedoe, gelach en hondensnoepjes verder liep Faas weer braaf aan de lijn. ‘Nou ja, ik heb ook pas drie lessen gehad’, zei mijn zus. Ik bedacht dat puppytraining eigenlijk voor iedereen een goeie les is, ook als je geen hond hebt. Om te ervaren dat je alleen met geduld en veel oefenen kunt voorkomen dat je pup met zijn aangeboren nieuwsgierigheid de duur en de route van de middagwandeling bepaalt. Ouders die wanhopen over het gebrek aan focus van hun kind tijdens het huiswerk maken en collega’s die klagen over het telefoongebruik van hun leerlingen hebben andere verwachtingen van jongeren dan mijn zus van Faas. Mijn zus nam Faas niks kwalijk. Hij volgde gewoon zijn neus.

Het puberbrein is een brein in ontwikkeling. Het is met name gericht op de korte termijn. Een positieve prikkel NU wint het bij de meeste jongeren met gemak van een gewenst doel op langere termijn. Zeker als de prikkel iets te maken heeft met andere jongeren, want aansluiten bij de peergroup heeft prioriteit. Een TikTok-filmpje is voor een tiener als een verse drol voor Faas. De natuurlijke neiging te kijken is sterk. Het heeft niet zoveel te maken met ‘eigenlijk wel weten dat het beter is om nu echt even wiskunde te doen’, met onwil of met luiheid. De aandacht wordt gekaapt en weg is je kind.

Een TikTok-filmpje is voor een tiener als een verse drol voor Faas.

De overeenkomst tussen een puppy en een puberbrein helpt ons bedenken welke houding past bij de begeleiding van pubers en hoe een puppytraining voor pubers eruitziet.

1. Houd oog voor de puppy in je puber.

Het is heel moeilijk Faas irritant te vinden. Kijk die foto. Als hij niet luistert, alles vies maakt, de nieuwe bank onderplast en zijn speeltjes binnen een dag sloopt is dat niet leuk, maar HIJ is even schattig. Want ja, hij is nou eenmaal een pup, en het hoort er allemaal bij. Hetzelfde geldt voor je puber. Brutaal doen, of humeurig, over grenzen gaan en steeds maar weer bezig zijn met dingen die er volgens jou niet zoveel toe doen, is typisch pubergedrag. Het hoort bij de levensfase van je kind, dat daardoor leert zelfstandig te worden. Als je moeite hebt met de manier waarop je puber zichzelf en de wereld ontdekt, hou jezelf voor dat dit jouw puppy is. Even nieuwsgierig en zoekend als toen hij of zij een peutertje was. Ook als ze inmiddels 1.80 m zijn, en hard hun best doen er niet meer schattig uit te zien.

2. Het richten van de aandacht is een vaardigheid die je kunt trainen.

Bij de puppycursus wordt het eindeloos herhaald, als ik mijn zus moet geloven. Ongepast gedrag negeren, gewenst gedrag belonen. Elk goed uitgevoerd commando uitvoerig prijzen, en een snoepje erin. De basis werkt ook voor je puber. Het lukt niet vanzelfsprekend om elke dag zonder morren een uur huiswerk te maken. En als je denkt dat jij dat vroeger wel alle dagen deed…think again. De meeste tieners vinden het moeilijk. Hoe help je kinderen die het niet lukt zich op hun huiswerk te concentreren? Ga ervan uit dat ze vaak afgeleid raken, zodat je niet geïrriteerd reageert als dat inderdaad gebeurt. Geduldig opnieuw beginnen. Kleine stukjes tegelijk, pas iets erbij als het lukt. Als jouw kind al na tien minuten begint te draaien, dan begin je met tien minuten. Tien minuten huiswerk maken, en dan even een mini-beloning: een compliment, een duim omhoog, een vrolijk liedje luisteren, iets drinken. Ook naast het huiswerk maken zijn er heel veel manieren om te oefenen met het richten van de aandacht. Bij aandachtsoefeningen hoef je heus niet stil te zitten op een kussen in een wierookgeur. Wat bijvoorbeeld ook kan:

- Met je ogen dicht luisteren naar de geluiden die je hoort. Benoem het geluid dat het verst weg is en ga langzaam door dat je bij je eigen ademhaling bent.

- Beschrijf iets zo nauwkeurig dat een ander, die het niet ziet, het kan tekenen (en probeer dit uit, samen!).

- Probeer zo lang mogelijk stil te staan op één been, als het makkelijk is met je ogen dicht.

- Proef iets alsof het de laatste keer is dat je het zult eten in je leven.

- Volg je ademhaling en tel in je hoofd tot 4 bij elke inademing, en tot 6 bij elke uitademing.

- Ga wandelen en focus je aandacht op alles van een vooraf gekozen kleur (kies ieder een eigen kleur) of op vogelgeluiden.

3. Laat je pup los wanneer het kan.

Sommige honden kunnen nergens loslopen, omdat hun baasjes er niet op kunnen vertrouwen dat ze terugkomen als ze geroepen worden. Andere honden lopen probleemloos mee. Jij weet zelf wel wat voor puberpup je hebt. Jij bepaalt hoeveel vrijheid je kind aankan. Als jouw kind zijn huiswerk vergeet zo gauw er een appje binnenkomt, dan betekent ‘aan de lijn’ in jouw geval misschien huiswerk maken zonder telefoon. Of aan de keukentafel. Gaat het goed, dan kan er steeds een beetje meer.

Een puppy wordt niet vanzelf een voorbeeld-huisdier. Een kind wordt niet vanzelf een zelfstandige student. Voor allebei geldt: oefening baart kunst en wij wandelen eerst een hele tijd mee. Tot zover de overeenkomsten. De verschillen zijn er ook. Het enthousiasme waarmee een puppy je elke ochtend weer begroet! Nét een puber…toch?

Poëzietherapie december

Fri, 10 Dec 2021 09:12:31 GMT

De metafoor van de makelaar

Wat is de overeenkomst tussen Kopen zonder kijken -Bob en een goede docent? Ze zien potentieel. Ze hebben oog voor waar iets (een huis) of iemand (een leerling) iets geleden heeft en waar aandacht nodig is, en ze kunnen er doorheen kijken, de mogelijkheden voor de toekomst zien. En ze weten het zo te brengen dat anderen hen geloven.

Deze keer als ‘poëzietherapie’ een gedicht dat geschreven is als reactie op een schietpartij in een homonachtclub in Orlando vijf jaar geleden, over het belang van hoop in tijden van tegenspoed. Zoals nu.

De Amerikaanse Maggie Smith schreef het gedicht Good Bones in 2016, nadat een gewapende man het vuur opende op bezoekers van een nachtclub voor homo’s, lesbiennes, biseksuelen en transgenders en 49 mensen doodde. In het gedicht beschrijft ze hoe ze als moeder probeert de lelijke kanten van de mens en de wereld, zoals zichtbaar geworden in de aanslag, weg te houden van haar jonge kinderen. Wat ze beschrijft zullen de meesten van ons herkennen: wie wordt niet regelmatig overvallen door afschuw, frustratie, vrees of teleurstelling bij het lezen van de krant? Wie denkt er niet wel eens ‘Waar moet dat heen met de wereld?’, voor de eerste slok koffie? En wie van ons, ouders of docenten, vraagt zich nooit af hoe we onze kinderen op die wereld moeten voorbereiden?

De kinderen van Maggie Smith zijn nog jong. De mijne zijn zo goed als volwassen, zowel mijn eigen kroost als de meeste van mijn leerlingen, bovenbouw havo/vwo. Het wereldnieuws sijpelt naar binnen, zelfs bij diegenen die nog nooit een krant hebben opengedaan en geen nu.nl op hun telefoon hebben staan. Ze weten lang niet allemaal wat er speelt (toeslagenaffaire? klimaattop? Afghanistan? polarisatie, wat is dat?) maar ze weten dat Sinterklaas niet bestaat. Wat betekent dat voor ons als opvoeders? Hoe duiden we wat er gebeurt, als de optie ‘niks zeggen, dan is het er niet’ vervalt? Maggie Smith eindigt haar gedicht met de metafoor van de makelaar, die een bouwval verkoopt door te wijzen op het paleisje dat erin verstopt zit.

Als docent probeer ik een beetje makelaar te zijn. De wereld te verkopen, zonder de zwakke plekken te verbloemen. Wat lelijk is, of kapot, heeft aandacht nodig. Door in de klas te bespreken wat er gebeurt en hoe we daarop kunnen reageren, lopen we als het ware samen rond in het gebrekkige huis dat onze wereld is. Het is mijn taak om te wijzen op de mogelijkheden en vertrouwen uit te stralen. We hebben allemaal invloed, allemaal een stem. We kunnen allemaal zorgen dat de wereld mooier wordt.

De makelaarmetafoor is multi-inzetbaar voor iedereen die met kinderen werkt. Hij is ook in te zetten bij de kinderen zelf. Kinderen hebben van ons nodig dat wij hun potentieel zien, ook als ze dat zelf nog niet kunnen. En dat we ze helpen dat potentieel te verwezenlijken. Voor mij, fanatiek volger van Kopen zonder kijken , geeft bouwdeskundige Bob het goede voorbeeld. Bob doet meer dan de makelaar in het gedicht van Maggie Smith. Bob heeft visie. Bob weet dat je moet zorgen dat de basis goed is. Dáár investeer je in. Bob weet dat veranderplannen moeten passen bij de behoeftes van de bewoner, niet alleen vandaag maar ook over tien jaar. Bobs werk is niet er een leuk nieuw kleurtje overheen gooien. Nou, vul de rest van de metafoor zelf maar in, leerkracht.

De ‘therapie’-vragen bij dit gedicht, voor jezelf of je leerling:

Als jij je eigen makelaar was, als je jezelf moest verkopen, wat zou je dan noemen? Wat zijn je sterke kanten? Welke eigenschappen of talenten maken jou mooi/ bijzonder/ interessant? En waar is nog winst te behalen? Hoe kan op die punten iets verbeterd worden?

Motivatiemoord

Wed, 10 Nov 2021 15:15:48 GMT

Een praktische oefening om in beweging te komen

Het is weer die tijd van het jaar. Ja, herfst, dat ook, maar ik heb het over toetsweek, schoolexamens, tentamentijd. De studeer-en stresspiek die een paar keer per jaar voorbijkomt. Als mentor van een examenklas en als ouder van drie kinderen in zo’n piek valt in elk gesprek over studievoortgang vroeg of laat het woord motivatie. Er wordt over gepraat als ware het pure magie; iets dat uit de lucht komt vallen en je optilt en tot ongekende prestaties brengt. Zo lang het ontbreekt…is het wachten op het wonder.

Ik hou mijn voeten graag op de grond. De meeste scholieren die ik spreek zijn vreselijk gemotiveerd, maar niet per se voor wat op school van ze gevraagd wordt. Het ontbreekt regelmatig aan intrinsieke motivatie: de vorm van motivatie waarbij ze plezier beleven aan het leren zelf en enthousiast zijn over de lesstof. Ze willen wel echt graag een diploma, maar als we bespreken wat daarvoor nodig is, verandert willen in moeten. En moeten en motivatie zijn geen vrienden. Vertellen hoe zinvol een goede voorbereiding is, is zinloos. Dat is al bekend, ze zijn het er ook mee eens, maar het blijft moeten. Mijn gesprekken over motivatie gaan dus eigenlijk over iets anders. Centraal staat de vraag: wat helpt jou om in beweging te komen en te blijven? Ik zeg er dan hardop achteraan: ook als je geen zin hebt en ook als het voelt als moeten.

Om bij het antwoord te komen moet je jezelf best goed kennen. Je moet weten onder welke omstandigheden en op welke manier jij het best kunt leren, en wat er in de weg kan zitten en je tegenhoudt. Zo gauw je dat weet, kun je gaan bedenken hoe je die omstandigheden zo goed mogelijk creëert en hoe je omgaat met datgene dat je belemmert. Je hebt dan altijd iets dat je kunt aanpakken om je situatie te verbeteren. En één van de belangrijkste factoren als het op het verhogen van motivatie aankomt, is een gevoel van autonomie en zelfsturing. Als je zelf invloed kunt uitoefenen op je situatie en als er iets te kiezen is, helpt dat om in beweging te komen.

Veel scholieren die moeite hebben langere tijd op een goede manier met hun schoolwerk bezig te zijn hebben niet het idee dat er iets te kiezen valt. Soms is de stof moeilijk of saai, dan weer is de uitleg of aanpak van docenten niet helpend of zijn er andere omstandigheden die het studeren onmogelijk maken: een drukke klas, het ontbreken van een rustige werkplek thuis of wat dan ook. Als de obstakels van binnen zitten lijkt een verbetering nog verder weg. Want hoe ga je de drang om te gamen te lijf, of de onzekerheid die opkomt als je dan eindelijk echt aan dat hoofdstuk begint? Hoe lastig ook, er zijn manieren te leren om met deze obstakels om te gaan. Je kunt leren dat je altijd een keuze hebt. Wat er ook gebeurt, en hoe je je ook voelt, je kunt kiezen hoe je ermee om wil gaan.

De oefening in de bijlage is klassikaal of met individuele leerlingen (of eigen kinderen) te gebruiken. Hij helpt bij een gesprek over wat een jongere als helpend en als belemmerend ervaart bij het leren, een voorwaarde om te komen tot een plan op maat: iets wat de jongere zelf kan doen om aan de slag te gaan of het werken vol te houden. De oefening past bij Acceptance and Commitment Training (ACT). ACT biedt concrete tips om te leren doen wat voor jou werkt en wat bij je waarden past (Commitment) zonder je te laten weerhouden door moeilijke dingen die je niet kunt veranderen (Acceptance). Of in ACT-termen: ACT stimuleert psychologische flexibiliteit.

Klik hier voor de oefening en hier voor de (docenten)handleiding.

Ben je nieuwsgierig naar meer oefeningen voor in de les of naar wat ACT nog meer te bieden heeft? Neem dan een kijkje op www.act2go.nl

Poëzietherapie

Sun, 03 Oct 2021 15:12:34 GMT

Na bijna 25 jaar in het onderwijs maak ik me geen illusies meer. Toen ik begon zag ik mezelf nog vol passie en met grote gebaren poëzie declameren, zoals een van mijn docenten aan de universiteit in Nijmegen, die met een rood hoofd en zijn haar recht omhoog op de tafel stond. Ik zal u nooit vergeten, meneer Blom! Ik dacht dat ik als in de film Dead Poets Society hele klassen mijn liefde voor literatuur kon overbrengen, alleen met mijn eigen enthousiasme. In mijn eerste jaar ben ik nog met een klas naar buiten gegaan, om bij mooi weer in de natuur Wordsworth te lezen. Het liep niet helemaal zoals ik verwachtte en deze aanpak bleek ook niet bij mij te passen. Ik ben een groot voorstander van ‘leren-kan-overal’ maar doe mij maar een lokaal.

Ik hou nog evenveel van literatuurlessen en heb de boekenlijsten met pijn in mijn hart zien krimpen, maar ik trek het me niet meer aan als een met liefde samengesteld boekje vol moois ontvangen wordt met ‘Waarom moeten we dit leren?! Literatuur is zóóó saai!’. Ik vertel wat literatuur kan doen. Je leven verrijken en je wereld verruimen, door je te laten zien hoe het is om iemand anders te zijn. Geen andere kunstvorm geeft je zo direct toegang tot iemand anders’ denken, laat je vanuit een ander perspectief naar de wereld kijken, laat je van binnenuit ervaren hoe het is een ander leven te leiden. Lezen bevordert je empathisch vermogen. En tegelijkertijd lezen we om in een ander onszelf te herkennen. We read to know we are not alone . Vier eeuwen geleden, in een volledig andere wereld, heeft iemand precies dat ervaren dat jij nu meemaakt, en verwoordt het misschien wel beter en mooier dan je zelf zou kunnen, hoe geweldig is dat? Je leert jezelf kennen door te lezen. Lezen, kort samengevat, is bezig zijn met persoonlijke ontwikkeling. En dan heb ik het nog niet eens over het vergroten van leesvaardigheid, woordenschat, taalgevoel of over leesplezier.

Literatuur kan ons helpen. Het geeft niks dat niet elke zestienjarige dat zo ervaart. Dat komt misschien later, bij het eerste gebroken hart of bij echte twijfels over levenskeuzes. Het leek me leuk hier af en toe een stukje te delen dat mij geraakt heeft of aan het denken heeft gezet. Voor jezelf of, als je als docent of hulpverlener met mensen werkt, om te gebruiken in gesprekken. Voor deze eerste keer heb ik gekozen voor een stukje uit een gedicht van Mary Oliver. Mary Oliver is een veelgelezen Amerikaanse dichter. Voor ze twee jaar geleden overleed heeft ze diverse belangrijke prijzen gewonnen met haar werk. Ze schrijft voornamelijk over de natuur, over wat ze ziet op haar dagelijkse wandelingen en hoe haar dat raakt. Haar gedichten lezen als een mindfulnessoefening. Als ik voel dat mijn hoofd te vol is of dat ik als een kip zonder kop aan het rondrennen ben, pak ik haar boek erbij. Eén gedicht, en ik ben er weer. O ja.

Het stukje hieronder komt uit When Death Comes .

When it's over, I want to say: all my life

I was a bride married to amazement.

I was the bridegroom, taking the world into my arms.

When it's over, I don't want to wonder

if I have made of my life something particular, and real.

I don't want to find myself sighing and frightened, or full of argument.

I don't want to end up simply having visited this world.

Zo wil ik leven. Niet 'sighing and frightened, and full of argument', maar als 'a bride married to amazement'. Open en nieuwsgierig, en met oog voor al het moois dat ik elke dag tegenkom, ook in iedereen die ik ontmoet. Ik lees het vaak opnieuw, want ik vind het moeilijk. Maar dat geeft niet. Misschien zijn de vragen die ik me stel ook voor jou de moeite waard: heb je tot nu toe echt geleefd? Heb je van het leven gehouden zoals een bruidegom van zijn bruid? Of was je ‘slechts op bezoek’?

Hoe ziet dat eruit voor jou, het leven ten volle leven?

De kledingkast van een nestverlater

Wed, 01 Sep 2021 18:43:46 GMT

Over de behoefte aan zorg en zorgen

Van een vriendin hoorde ik over een vrouw die de keuken van haar volwassen zoon ongevraagd ging poetsen tijdens zijn vakantie, en besloot ook maar meteen de hele indeling te herorganiseren. De zoon en zijn vrouw waren bij thuiskomst niet blij verrast, maar boos. Begrijpelijk, vond ik, want je wil zelf bepalen wanneer je keuken vies is en waar je je vergiet bewaart.

Aan deze vrouw moest ik denken toen ik afgelopen week de kledingkast van mijn dochter onder handen nam. Of eigenlijk: de hele slaapkamer. Het kwam zo. Mijn dochters zomer bestond uit een estafettevakantie. Ze was een paar uur thuis uit ‘Cherso’ toen ze met haar zusje en mijn man en mij naar midden-Frankrijk vertrok. Weer thuis wachtte de volgende ochtend de UIT-week, waarmee haar studentenleven in Utrecht ging beginnen. Ze vertrok stuiterend van zin. Twee opengeslagen koffers bleven achter op de vloer van haar kamer, uitpuilend met kleding, schoon en vies voor het gemak gemengd. ‘Laten liggen, hoor mam, dat doe ik als ik thuiskom!’

Het enthousiasme van het vertrek was al bij het eerste appje pijnlijk afwezig. Hoe meer appjes, hoe duidelijker het werd dat de week toch niet helemaal verliep zoals gehoopt. Halverwege bleek de week over te gaan in een tiendaags introductiekamp bij een studentenvereniging. Ze wilde er graag bij, maar zag op tegen de ontgroening en haar angst werd gevoed door de aanloop. Ze ging.

En dus stond ik in haar kamer, me zorgen te maken over mijn meisje, blij en hoopvol vertrokken naar haar nieuwe leven en in drie dagen klein en alleen. Zij was daar, en ze gingen heel naar tegen haar doen, en ze kende er niemand. Ze moest dat ondergaan, want het hoorde erbij en ze zou er vast van alles van leren. Ik moest het gewoon loslaten, vertrouwen hebben. Dat lukte niet of ik wilde het niet. Ik wilde voor haar zorgen. Dus ruimde ik haar kamer op. Ik zocht alle kleren uit, ik waste alles met kreukels, ik maakte nette stapeltjes in haar kast. Ik hield dezelfde indeling aan, maar alléén omdat ik aan die vrouw dacht, die ik ineens snapte. Ik zette haar nagellakjes recht, ik verschoonde haar bed.

Mijn kinderen staan met één been buiten het nest. Mijn behoefte om te zorgen is soms voelbaar groter dan hun behoefte aan zorg. Bovendien, zorgen ziet er anders uit als je kinderen bijna volwassen zijn. Begripvol en beschikbaar zijn is meestal genoeg, en dat kan zittend met je mond dicht. Ik weet dat ze zelfstandig worden door dingen zelf uit te zoeken, dus ik zeg altijd braaf ‘laat het maar weten als je hulp nodig hebt’. Als het om praktische dingen gaat is dat makkelijk. Maar o wee als ze pijn hebben. Als ze bang zijn, of verdrietig, of helemaal gestrest. Dan wil ik het weten, zodat ik iets kan doen. Moeders kunnen veel, maar liefdesverdriet verzachten, ontdekken wat de juiste studiekeuze voor hun kinderen is, vrienden voor ze maken, de angst wegnemen die bij grote nieuwe stappen hoort…dat niet. Dat kunnen ze niet en dat is maar goed ook. Want alleen door het leven te leven kun je leren. Ik weet het, en toch blijft de neiging om te gaan adviseren, waarschuwen, oplossen en bemoeien. Ik zie mezelf weer doen , al probeer ik zo hard er alleen te zijn . Voor als ze willen praten, voor een knuffel of een kopje thee.

Als dat dan lukt, je kind iets moeilijks laten doorstaan en alleen je vertrouwen uitspreken zonder verder iets te doen, en al die liefde en zorg die ineens geen praktische uitlaatklep meer hebben vinden hun weg naar een nieuwe inrichting van een kledingkast (of keukenkast), dan is dat toch eigenlijk héél knap? Ik vind van wel. Ik was best trots op mezelf, zo hyperactief aan het loslaten daar in haar slaapkamer, en ook nog drie wassen gedraaid.

Ze is weer thuis. Ze heeft de ontgroening overleefd, is trots op zichzelf én heel blij met haar opgeruimde kast.

Leraar zijn

Mon, 12 Apr 2021 10:07:28 GMT

Jaren geleden zat ik in leertherapie, om contextueel therapeut te worden. Wat me daar vooral van is bijgebleven dat ik alles bij elkaar huilde, terwijl ik nooit huil. Mijn therapeute had me binnen de kortste keren door. Op wat voor manier ze ook naar mijn ervaring vroeg, mijn antwoord begon steevast met: ‘ik denk…’. Waarop zij resoluut zei ‘Stop maar weer, daar vroeg ik niet naar.’ Met mijn eenzijdige manier van dingen benaderen, de route ‘via het hoofd’, werd korte metten gemaakt. Nog steeds ben ik geneigd de wereld, anderen en mezelf aan een constante analyse te onderwerpen, maar ik heb wel bijgeleerd.

In zijn terecht veelbekeken TED Talk ‘ Do schools kill creativity? ’ beschrijft Ken Robinson hoe professoren hun lichaam gebruiken als een transportmiddel om hun hoofd van A naar B te brengen. Hij beschrijft hoe op de meeste scholen alle aandacht uitgaat naar het vergaren van kennis, waarbij het lichaam vergeten wordt. Nu ben ik een groot voorstander van kennis vergaren, en blijf graag ver uit de buurt van onderwijsvernieuwing van het type ‘waarom moet je dit leren als je het ook op kunt zoeken?’, maar hier heeft Ken echt een punt (hij zegt veel rake dingen, maar dat ter zijde). In het Nederlandse onderwijs, ook in de meeste moderne varianten, lijkt soms vergeten te worden dat mensen naast een hoofd ook nog een lijf hebben, met allerlei gevoelens erin. Stilstaan bij dat lijf, en alles wat zich erin voordoet, is niet vanzelfsprekend maar zou dat wel moeten zijn. Reflectie is een wezenlijk onderdeel van elk groeiproces en voor persoonlijke ontwikkeling is het nodig daarbij innerlijke ervaringen mee te nemen.

Er is de laatste jaren veel aandacht geweest voor het belang van de executieve functies en de grote rol die ze spelen bij schoolsucces. Met executieve functies worden de hogere hersenprocessen genoemd, die verantwoordelijk zijn voor effectief, doelgericht en sociaal gedrag. Ze vallen uiteen in denkvaardigheden en vaardigheden die gedrag aansturen. Denkvaardigheden zijn bijvoorbeeld planning en prioritering, organisatie en het werkgeheugen. In het rijtje vaardigheden die gedrag aansturen zie je bijvoorbeeld emotieregulatie, taakinitiatie en volgehouden aandacht. Stilstaan bij innerlijke ervaringen is daarbij een voorwaarde: een pas op de plaats maakt het mogelijk een passende reactie te kiezen. De denkvaardigheden worden op waarde geschat: van brugklas tot eindexamenjaar hameren we op het belang van een goede planning en het werkgeheugen wordt continu getraind. Hoe anders met de vaardigheden uit het andere rijtje. Het vermogen de aandacht bij de les te kunnen houden wordt verondersteld, maar tips om dit te trainen als het niet lukt ontbreken over het algemeen. Leerlingen die last hebben van hun emoties, of het nou stress is, frustratie of verveling, horen wel dat ze zich niet zo ‘hoeven’ of moeten voelen, of dat het bijbehorende gedrag onnodig of ongewenst is, maar hoe je dan met die gevoelens om moet gaan wordt er lang niet altijd bij verteld.

En toen kwam corona. Geconfronteerd met een onbekend virus kregen we met z’n allen te maken met onzekerheid. Hoe erg gaat het zijn? Hoe lang gaat het duren? Hoe moet het nu met….? En wat als….? Ik zag dat Nederland grotendeels dezelfde automatische reactie had als ik. Ik ken dit niet en het maakt me bang. Ik wil weten waar ik aan toe ben. Dus ga ik op zoek naar meer kennis, analyses, verklaringen, voorspellingen. De route via het hoofd om grip te krijgen op de situatie. Voor de mensen die met de antwoorden geen genoegen namen waren er al snel complotten om meer duiding te geven. Het is een begrijpelijke reactie. Hoe minder je de situatie in de hand hebt, hoe groter de behoefte aan houvast.

In de klas en in de docentenkamer zie ik hetzelfde. Leerlingen willen weten wat er gaat gebeuren. Welke toetsen moeten ingehaald worden, wat moet ik wanneer doen? Docenten vragen zich hetzelfde af. Hoeveel kunnen we nog toetsen en wanneer en hoe gaan we dat doen? Er wordt driftig vergaderd over de planning en de organisatie van leerjaar 1 t/m 6. Ik doe mee, ik wil het ook allemaal weten. Hoe kan ik mijn mentorleerlingen in 5 vwo goed adviseren als ik niet weet hoe hun examenjaar eruit gaat zien? Wat er volgend jaar uitgesteld, overgeslagen of ingehaald mag worden? Hoe bepalen we de beste bestemming voor de subsidiegelden zonder glazen bol?

Ik ken mezelf een beetje beter dan tien jaar geleden. Als ik mezelf en mijn collega’s zo te keer hoor gaan, elke nieuwe maatregel incasserend, meteen bijsturen, ondersteunen, stutten, verder zoeken, plannen, regelen, dan merk ik het op. Dan roept iets in mij: tijd voor iets anders! Aandacht voor nu. Voor wat er nu met ons gebeurt, met onze leerlingen, en hoe dat is. Stoppen met vooruitkijken, met doen, en ruimte maken voor ervaren. Leraar zijn is meer dan lesgeven. En de situatie waar we nu in zitten vraagt van ons zichtbaar leraar te zijn. Door te laten zien hoe wij zijn , hoe wij mens zijn in deze onzekere tijd, leren wij onze leerlingen misschien wel de belangrijkste lessen. Even geen wiskunde, aardrijkskunde of Engels maar een lesje over leven. Wat er moeilijk is, wat het niet weten met je doet en wat je dan inzet om daar goed doorheen te komen. Je hoeft niet met de hele klas een potje te huilen, zoals ik in therapie, maar even stoppen met verklaren en plannen en gewoon even kletsen over wat er met je gebeurt en hoe dat voelt is heel wat waard.

Het verloop van het virus is onbekend. De nadruk op de invloed ervan op schoolprestaties problematisch. De eenzijdige aanpak ‘via het hoofd’ gevaarlijk. Voor iedereen in het onderwijs, docenten en leerlingen. Als we meteen een plan van aanpak loslaten op elke leerling bij wie de motivatie is uitgedoofd, als we roepen om cijfers, zwart op wit, duidelijkheid, dan ontkennen we onze kwetsbaarheid. Dit virus doet iets met ons en daar mogen we niet aan voorbijgaan. Voor we gaan rennen, eerst een pas op de plaats. Denken én voelen. Dan pas beslissen wat nodig is. Het gaat om de balans: lesgeven en leraar zijn.

Ben je benieuwd hoe dit er concreet uitziet? Kijk hier voor informatie over trainingen en workshops voor het VO.

Deze blog verscheen eerder op www.lerarenpunt2210.nl

Vier manieren om aan motivatie te werken

Mon, 15 Feb 2021 15:23:15 GMT

Je zit thuis, kunt geen kant op, en gaat maar weer wandelen. Laatst belandde ik, al zwervend door mijn eigen buurt en podcastland, in een interview met Gretchen Rubin, blijkbaar een bestseller-auteur van zelfhulpboeken. Het ging over haar boek The Four Tendencies , dat vier gedragstypen beschrijft. Nu ben ik allergisch voor hokjesdenken, maar ik HOU van quizjes die eindigen in ordening en duiding. In 1990, in Frankrijk aan een meertje, was het ‘Wie wordt jouw vakantiehunk?’ en de laatste jaren zijn het gekleurde petten, matrixen en scans tijdens teamcoaching. Geef mij een test en ik spring erin! Dus Gretchen had me at hello.

In haar boek beschrijft Rubin waarom mensen aan het werk gaan. Wat maakt dat de ene persoon zich wel aan afspraken houdt en de ander niet? Waarom lukt het de een zich aan zijn goede voornemens te houden en maakt een ander ze niet eens? Het heeft te maken met het gewicht dat je toekent aan verwachtingen. Bij het luisteren naar de vier ‘tendencies’ ging ik een beetje harder lopen. Want dit was handig! Bij elke beschrijving zag ik mijn mentorleerlingen voor me die als vanzelf in het juiste vakje gleden.

Hier komen de vier types:

Obliger (Gehoorzamer)

Een Obliger komt verwachtingen van anderen in de regel na. Hij levert opdrachten op tijd in. Hij stopt zijn telefoon weg als dat de afspraak is. Hij komt op tijd op de training. Met verwachtingen die hij aan zichzelf stelt heeft hij meer moeite. Volgende keer écht eerder beginnen met leren? Elke dag tien keer opdrukken? Zonder controle is de kans dat het niet lukt heel groot.

Questioner (Vragensteller)

Een Questioner doet wat van hem gevraagd wordt, als het hem zinvol lijkt. ‘Omdat ik het zeg’ of ‘omdat iedereen dat moet doen’ doen het niet goed bij hem. Hij overtreedt regels als de noodzaak hem niet duidelijk is. Een Questioner wil begrijpen waarom iets op een bepaalde manier gedaan moet worden. Als hij overtuigd is van het nut, lukt het veel beter aan verwachtingen te voldoen, zelf opgelegd of niet.

Upholder (Handhaver)

Een Upholder voldoet zoveel mogelijk aan de verwachtingen van anderen én hanteert daarnaast een flink pakket extra eisen voor zichzelf. In de klas zijn het de leerlingen die hun werk altijd in orde hebben en toch vaak vooral zien wat ze nog laten liggen. Het zijn leerlingen die zich ook los van hun schoolwerk doelen stellen en bewust bezig zijn met ‘een CV opbouwen’, ‘een goede vriendin zijn’, ‘verantwoord leven’ enzovoort.

Rebel (Rebel)

Een Rebel houdt niet van verwachtingen en van iets doen omdat het moet of omdat het nu eenmaal is afgesproken. Hoe minder verplichtingen, hoe beter. Toewerken naar bedachte doelen is niets voor hem. Hij werkt hard als hij ergens lol in heeft of passie voelt, liefst spontaan. Autonomie en (keuze)vrijheid zijn belangrijk.

Ik ga ervan uit dat veel mensen die neigen naar één van deze gedragstypes ook wel kenmerken van andere herkennen. Ik zei al dat ik niet van hokjesdenken houd; we doen niet altijd in elke situatie hetzelfde en we kunnen leren voor ander gedrag te kiezen. Bovendien heb ik het over jonge mensen in ontwikkeling. Maar ik zag hierin wel meteen een makkelijke kapstok; een ingang, een manier om een gesprek over motivatie te beginnen (wow, en een kapstok staat bij de voordeur, waar je binnenkomt! ��). Want je herkent meteen de voor de hand liggende fout om een Obliger-leerling die niet werkt als er niemand meekijkt op een Questioner-manier te gaan doorzagen over het nut van de leerstof. Geen match.

Dezelfde dag nog heb ik een aantal leerlingen deze archetypen voorgelegd en ze noemden moeiteloos wat zij ‘waren’. Eén Obliger-leerling riep gefrustreerd ‘Ja, dat ben ik! Zo stom, als ik wéét dat er gecontroleerd wordt dan heb ik het gewoon af, maar nu met die lockdown lukt het gewoon niet. Ik loop al een half hoofdstuk achter!’. En zijn door mij als Rebel geïdentificeerde klasgenoot vond het een eye-opener dat het feit dat hij altijd wel wilde voetballen liet zien dat hij geen motivatieprobleem had. Maar dat hij wel moest leren ook zonder motivatie verplichtingen na te komen.

Zelfkennis helpt bij het leren ontdekken van je eigen gebruiksaanwijzing. Als je weet hoe jij ‘werkt’, kun je bedenken wat je moet doen om jezelf ‘aan’ te zetten. Als jij een stok achter de deur nodig hebt kun je jezelf wel eindeloos toespreken om in beweging te komen, maar je kunt ook een stok creëren. Dat is niet valsspelen, dat is gewoon slim. Als jij weet dat jij leeft om aan alle, al dan niet uitgesproken, verwachtingen te voldoen, helpt het om te leren stilstaan bij die hele lijst. Zodat je kunt leren bewust te kiezen.

Wil je aan de hand van deze archetypen in gesprek met een leerling of je kind, klik dan hier voor een concrete opdracht en hier voor de bijbehorende handleiding. Wil je meer van dit soort praktische oefeningen om je leerlingen of studenten verder te helpen? Kijk bij het trainingsaanbod of neem contact met me op voor de mogelijkheden.

Was getekend,

Imke De Graaf, Upholder

Moeder van een Questioner en twee Obligers.

Wortels en vleugels

Mon, 18 Jan 2021 13:01:56 GMT

Over de pijn van loslaten

Er zijn allerlei community’s, met eigen gebruiken, regels en bewegingspatronen. Meestal heb je er geen weet van tot je ineens, onbewust, blijkt te zijn toegetreden.

Toen ik voor het eerst moeder werd, ontdekte ik de community van ouders-van-baby’s, die allemaal om half tien in de supermarkt of de drogist liepen, even snel een ommetje voor de fruithap.
Toen een collega mij vertelde over zijn nieuwe hobby geocachen en ik, nieuwsgierig geworden, het bos voor mijn huis indook, stond ik ineens met meerdere (!) paren senioren tussen de boomwortels te graaien naar een schat. Ik had nog nooit van dit tijdverdrijf gehoord, maar deze mensen vertelden mij enthousiast over de caches in mijn wijk en lieten me een wereldkaart vol verstopte schatten zien. Er blijkt een parallel universum te bestaan waarin mensen op de raarste plekken Happy Meal-poppetjes verbergen met logboeken erbij.
Er is een community van ouders die elkaar kennen van de basisschool van hun kinderen. Schoolpleinouders praten niet altijd met elkaar. Ze communiceren doeltreffend met blikken. De blikken staan voor alle gradaties van ‘Wat een gedoe, hè?’ en drukken een enorm scala aan emoties uit, van ontroering tot uitputting. Er is een blik voor ‘Och, hij is zijn drinkbeker weer eens vergeten’, een voor ‘Nou, dat wordt weer een gezellige middag, aan haar gezicht te zien!’ en een snel reeksje voor ‘Bij jou? Ja, is goed, uurtje of vijf? Oké, prima, tot straks en bedankt!’

Nu blijk ik plots lid van een groep waar ik niet bij wil horen. Of op zijn minst nog niet. Ik merkte het afgelopen week. In het bos kwam ik de ouders van een vriendin van mijn oudste dochter tegen. Na wat ‘raar jaar’-Coronapraat vertelden ze hoe hun dochter haar draai gevonden had in Amsterdam. Het ging geweldig en gelukkig kwam ze nog best vaak naar huis. Even verderop botste ik op een schoolpleinvader, van de subgroep van mijn zoon. Wie studeerde wat en in welk jaar zaten ze, P gehaald, stageplekken gevonden? Ze waren net verhuisd naar de overkant van de straat, een woning met een andere indeling, ‘nu ze boven minder ruimte nodig hadden’. Weet je wat, sla me anders gewoon meteen in mijn gezicht. Ik zit er dus bijna in, in de community van ouders-zonder-thuiswonende-kinderen. Men praat tegen me alsof ik al door de selectie ben. Een zoon zoekt in Eindhoven, een dochter polst vast vage bekenden voor een kamer in Utrecht, en nummer drie heeft nog anderhalf jaar middelbaar te gaan ‘maar -sorry hoor, niet lullig bedoeld- ik denk wel dat ik dan ook meteen weg wil als ik hier alleen met jullie zit’.

En wat doet moeder, de ACT-therapeut? Ze probeert alle gevoelens die bij dit proces horen er te ‘laten zijn’. Bovenal, en overheersend: liefde, trots, dankbaarheid en ontroering bij het zien van haar kinderen, die grote mensen, met wensen en talenten, en een verlangen naar de toekomst. En ook, op sommige momenten fel en pijnlijk: angst voor de leegte, voor het gemis dat gaat komen, voor hen, zonder de bescherming van thuis. Twijfels: was het genoeg? Zijn ze er klaar voor? Komen ze wel, als ze ons nodig hebben? Ze probeert elke dag haar hardnekkige neigingen te onderdrukken. Niet preken, niet ongevraagd helpen, niet helicopteren. En als ze het toch doet, elke dag weer, probeert ze mild te zijn voor zichzelf. Hé, je merkt het op, dat is al heel wat.

Ze spreekt zichzelf moed in. Wortels en vleugels. Wortels en vleugels. Wortels hebben we ze gegeven, een basis van liefde waar ik nooit aan twijfel. De vleugels ook, want ons vertrouwen in hun kracht en mogelijkheden hebben ze overgenomen en zien we elke dag groeien. Nou laat ze gaan dan moeder. Laat los.

Over baby's en pubers

Wed, 13 Jan 2021 20:35:11 GMT

Vraag: wat is het verschil tussen een pasgeboren baby en een puber?

Antwoord: Vast een heleboel, maar op een bepaald gebied minder dan we vaak denken, en het helpt daarbij stil te staan. Ik heb het over emoties en gedrag.

Elke ouder met een krijsende baby gaat in zijn hoofd een lijstje af: heeft ‘ie honger? Krampjes? Is hij moe? Zit er een boertje dwars? Heeft hij ergens pijn? Voor het zichtbare ongemak van onze spruit zoeken we in eerste instantie een lichamelijke oorzaak. Pas veel later, als het huilen zou aanhouden en niets lijkt te helpen, komen gedachten als ‘ik ben een slechte ouder. Ik doe alles fout’ en beginnen we te denken aan iets wat WIJ doen of nalaten waardoor ons kind ontroostbaar lijkt. Tot die tijd zoeken we en proberen dat zo lang mogelijk geduldig en lief te doen.

Maar dan is je baby ineens een tiener. En als hij moppert en zucht en snauwt denk je niet als eerste ‘hij is uit zijn ritme’ of ‘er komt vast een Oei, ik groei! -sprong aan’. Je blijft misschien niet urenlang sussen. De kans is ook groot dat je hem niet eens MAG knuffelen, laat staan dat hij je borsten wil zien. Bij pubers die zich onmogelijk gedragen doen we twee dingen vaak anders dan bij baby’s. Op de eerste plaats zijn we sneller geneigd te denken dat het gedrag met ons te maken heeft. Wij doen iets fout, of wij worden niet gewaardeerd. Al onze goede bedoelingen, de pot thee, de schone was, de huiswerkbegeleiding, de eindeloze stroom adviezen, en dan toch die frons. Op de tweede plaats geloven we eerder dat onze pubers, in tegenstelling tot baby’s, voor dit gedrag kiezen. Dat ze ook leuk zouden kunnen reageren. Beide aannames zijn niet, of slechts ten dele, waar.

Net als je baby laat je oudere kind in zijn gedrag zien wat hij nodig heeft. Het gedrag zegt dus vooral iets over hem. Natuurlijk reageert je kind ook op jou en op wat jij doet. Maar als hij negatief reageert op (bijvoorbeeld) jouw herhaalde vragen over schoolwerk, wordt daarin een behoefte duidelijk, zoals de behoefte aan vertrouwen of autonomie. Gedrag is de taal waarin we onze behoeftes communiceren. Naarmate we ouder worden leren we steeds meer wat passend gedrag is. Passend bij onze cultuur, onze positie, onze situatie. Onze sociale context leert ons hoe we onze behoeftes kenbaar maken. Een puber die als kleuter een autootje uit de handen van zijn vriendje trok, valt niet meer aan op de jaloersmakende nieuwe telefoon van een klasgenoot. Een tiener die voor zijn gevoel onterecht de klas uit gestuurd wordt stort zich niet languit krijsend in het gangpad van de school. De reacties op wat ervaren wordt worden iets minder primair geuit. Iets. Niet zo veel.

De persoon in de Snickers-reclame die in een bitchy Joan Collins verandert, dat ben ik. Mijn man plukt me inmiddels uiterlijk om half een achter de laptop weg om te eten, en dat vind ik hartstikke lief, maar hij helpt ook zichzelf. Ik word heel ongezellig als ik honger heb. Een hele dag online vergaderen, en ik heb ’s avonds nergens meer zin in. Een lege batterij is veel minder leuk om mee samen te leven. Ik ben de puberteit allang voorbij, en toch merkt mijn omgeving hoe het met mijn energiebalans zit.

In de tienertijd verschuift de biologische klok die ons slaap-waakritme regelt. Omdat de lessen gewoonlijk om half negen starten slapen veel pubers te weinig. Eten kan blijkbaar juist de hele dag. De hormonenhogedrukpan veroorzaakt grote lichamelijke veranderingen, maar ook stemmingswisselingen. De onvolgroeide prefrontale cortex zorgt ervoor dat impulsen nog niet goed beheerst kunnen worden. Deze combinatie verklaart de emotionele uitbarstingen of sombere buien van je kind. Veel tieners laten in gedrag zien hoeveel energie het kost om in zo’n relatief korte tijd zulke grote ontwikkelingssprongen te maken. Een Oei, ik groei! -spurt, zeg maar.

De puber in virustijd heeft het extra moeilijk. Lange dagen voor een scherm, nauwelijks leuke dingen om naar uit te kijken, zorgen over achterstanden, door minder beweging geen fysieke uitlaatklep voor stress. En dan de hele tijd thuis zitten, juist als alles in je zegt dat je eruit moet, om je eigen plek in de wereld te vinden. Je zou van minder moedeloos of snauwerig worden. De batterij moet opgeladen worden.

Dit geldt waarschijnlijk voor ons allemaal, en het betekent ook niet dat je je de donkere buien van je kind maar moet laten welgevallen. We zijn er als ouder tenslotte ook om ze te leren nadenken over hun gedrag en rekening te houden met hun omgeving. Maar een goed gesprek hoeft niet altijd. Zeker als je onder een dak woont moet je elkaar soms gewoon helpen de zware dagen de dragen. Dat kan door je kind te bezien zoals je deed toen hij of zij een baby was. Kijk naar storend gedrag en stel je dezelfde vragen als toen. Wat is er aan de hand? Wat is er nodig? Hoe kan ik dit kind even ‘opladen’? Een tosti, een compliment, een blokje om of toch die knuffel.

Je partner was ook ooit iemands baby, dus daar geldt het ook voor. Die reageert vast ook niet altijd op de beste manier op spanning en onzekerheid. Een wedstrijdje ‘wie had het het zwaarst vandaag?’ levert dan minder op dan begrip en een lief woord van jou (nee, nu niet weer beginnen over je borsten aanbieden). Soms willen we gewoon niet volwassen en beheerst benoemen wat ons dwars zit, maar net als die baby ons ongenoegen uiten over de hele situatie, en dat er dan iemand zegt ‘Och schatje, kom maar.’

Het mooiste is als je af en toe zo op jezelf kunt reageren. Ik ga flippen, dus ik ga nu even in bad. Een belangrijk lesje zelfcompassie voor je kind.

Mentale weerbaarheid in de mentorles

Tue, 22 Dec 2020 18:38:27 GMT

Als docent en mentor op een middelbare school zie ik elk jaar meer leerlingen worstelen om overeind te blijven. Sommigen bezwijken onder de druk terwijl anderen juist uitvallen omdat ze te lang niets doen, verlamd door een gebrek aan motivatie. Het coronavirus, met de lockdown afgelopen jaar en de rommelige start van dit schooljaar, heeft deze trieste trend alleen nog maar versterkt. Leerlingen kampen thuis en op school met onrust, onzekerheid, teleurstelling en frustratie. Waar de een wakker ligt van gemiste lessen en de mogelijke gevolgen van een achterstand, haakt een ander af door verveling en het wegvallen van de activiteiten die energie geven.

Mijn collega’s proberen, net als ik, hun leerlingen zo goed mogelijk te begeleiden. Steeds wisselende maatregelen maken het op zijn zachtst gezegd uitdagend. Het gevoel grip te verliezen op je klas of individuele leerlingen is zo naar. Maar zonder de klas in te mogen lopen, soms zelfs alleen via een scherm, is lesgeven niet hetzelfde. We kunnen onze leerlingen niet meer helpen op de manieren die we gewend zijn. En het gevoel dat ons dat geeft komt mee de klas in. In het slechtste geval wordt het zichtbaar in een zekere gelatenheid of in gemopper, om de klas dan maar op afstand aan te sporen. In het beste geval laten we onze leerlingen zien dat dit virus ons ook raakt, dat we het zoeken naar nieuwe manieren van lesgeven lastig vinden, of eng. Maar dat we willen meebewegen met deze nieuwe werkelijkheid. Positief vooruit, met vertrouwen in de toekomst.

Wie weet hoe lang Covid-19 ons onderwijs nog zal blijven bepalen? Of welke variant er daarna komt? Los van dit of welk ander virus dan ook, de toekomst van onze leerlingen is onzeker. De arbeidsmarkt verandert zo snel dat een studiekeuze een sprong in het diepe is. En voor ze kunnen springen hebben leerlingen al heel wat achter de rug. De toegenomen prestatiedruk, het juk van sociale media, met z’n constante stroom aan informatie en vergelijkingsmateriaal, en de klassieke pubertwijfels ‘wie ben ik?’ en ‘wat wil ik?’ zijn bij elkaar opgeteld voor veel jongeren een heel hoge duikplank. Wat kinderen nu meer dan ooit nodig hebben, is een flexibele levenshouding. Voldoende veerkracht om alles dat op hun pad komt met vertrouwen tegemoet te treden. Maar ja, hoe ontwikkel je zoiets? En wie gaat ze daarbij helpen?

Het onderwijs bereidt voor op de toekomst. Als psychologische flexibiliteit in de huidige maatschappij een noodzakelijke vaardigheid is, moet er op school aandacht aan besteed worden. Niet pas achteraf, als iemand het al heeft opgegeven of op het punt staat om te vallen. Niet alleen in faalangstreductietrainingen, examenvreestrainingen of motivatietrajecten voor kleine groepjes speciale gevallen buiten lestijd. Maar preventief, voor alle leerlingen. Samen bespreken dat groeien niet kan zonder af en toe vallen (niet falen), om van te leren. Dat iedereen in de klas wel eens verdrietig is, of onzeker, gestrest of in de war, ongeacht wat ze op Instagram zetten. Inclusief de docent. En leren wat je dan kunt doen, en wat houvast biedt.

Het is geen overbodige luxe, en even belangrijk voor een succesvolle schoolloopbaan als voor de wereld die erop volgt. Vaardigheden op het gebied van emotieregulatie, het richten van de aandacht en doelgericht handelen komen elke dag van pas in een hectische maatschappij die veel van ons vraagt. Ze helpen leerlingen omgaan met de spanning van examens en de twijfels rondom de studiekeuze. Met concrete tips en een paar handige oefeningen leren leerlingen weerstand bieden tegen de afleidingen van buiten en tot rust komen bij zichzelf.

Dergelijke lessen, waarin aandacht voor het vergroten van de draagkracht centraal staat, hebben een belangrijk uitgangspunt. Alle kinderen gaan in hun leven tegenslag meemaken. Er zullen moeilijke dingen gebeuren, die lastige gedachten en negatieve gevoelens oproepen. De inmiddels bekende curling ouders kunnen niet alles wegpoetsen. Hoe passend scholen het onderwijs ook willen maken, voor elke leerling wringt er wel eens iets. Dus in plaats van ons te focussen op het wegnemen van de draaglast (minder toetsen, anders toetsen, extra voorzieningen, leukere lessen, bijles, enzovoort) kunnen we ook de draagkracht van onze leerlingen stimuleren. We kunnen ze leren hoe ze bewust kiezen voor wat waardevol is, zodat het ze sterker maakt. Door hier in mentorlessen tijd aan te besteden maken we duidelijk dat dit voor alle leerlingen belangrijk is. En dat het om vakoverstijgende vaardigheden gaat die structurele aandacht verdienen. Een mentor die met zijn klas over de hobbels van het leven spreekt geeft ruimte aan kwetsbaarheid. Het bespreekbaar maken van de binnenwereld is op zich al helpend, maar kan bovendien helpen leerlingen die het moeilijk hebben eerder te signaleren en in een vroeg stadium ondersteuning te bieden. Zo voorkomen we grotere problemen en bieden we onze leerlingen datgene waar deze tijd om vraagt: een stevige basis voor een spannende toekomst.

De docent, de duiker en de doorzetter

Thu, 15 Oct 2020 12:54:33 GMT

Elke docent kent leerlingen die voor het schoolwerk weglopen, die te weinig doen, ongemotiveerd en onverschillig lijken. Ook kent elke docent leerlingen die het tegenovergestelde doen: eindeloos studeren, nog een samenvatting, nog een diagnostische toets, nog een mailtje met vragen. Mijn vraag voor jou als docent: in hoeverre verschilt jouw houding ten opzichte van leerling 1 en leerling 2?

De eerste leerling is een typische vermijder. Hij of zij heeft een tactiek om weg te blijven bij gevoelens die onprettig zijn, zoals verveling, frustratie of onzekerheid. De tactiek? Duiken. Snel weg als het moeilijk wordt.

De tweede leerling is een strijder. Hij of zij heeft ook een tactiek. Werken tot je erbij neervalt, om de kans op teleurstelling te minimaliseren. Om een tegenvallend cijfer of kritiek voor te zijn en de onzekerheid niet te voelen die gepaard gaat met een minder dan perfecte voorbereiding. Deze leerling gaat door en door en door, desnoods ten koste van zichzelf.

Beide leerlingen reageren op gevoelens en gedachten die ze niet onder ogen willen zien. Gedachten als ‘ik kan het niet’, ‘ik haal het nooit’ en gevoelens van stress, angst of iets anders vervelends. Het kan een tijdje goed gaan, in beide gevallen. Maar de kans is groot dat leerling 1, als hij deze tactiek voor alle vakken hanteert, op een gegeven moment strandt. En dat leerling 2, als dit zijn standaardaanpak is, zichzelf verliest in het perfectionisme. De duiker en de doorgeslagen doorzetter moeten leren kijken naar wat er van binnen gebeurt, naar de gevoelens waar ze van weg willen blijven. En leren hoe ze daar op een andere manier mee om kunnen gaan: een manier die op langere termijn werkt, voor de studievoortgang en hun gezondheid.

Mijn ervaring is dat we leerling 2 graag helpen. Praktisch gezien, met extra oefenmateriaal of handige tips om de leerstof te verwerken, maar ook pedagogisch: we praten ze moed in, geven complimenten en zeggen ook af en toe dat een keer onder een acht scoren geen ramp is. Onze houding is meestal positief. Aardig, begripvol, geduldig. Een extra uurtje buiten de les om? Geen punt. Een knipoog tijdens de toets om de leerling op het gemak te stellen? Met plezier.

Hoe anders vaak bij leerling 1. Irritatie, gemopper, aansporingen zonder vertrouwen. Extra hulp? Wat heb je dan in de les zitten doen?! Een andere aanpak? Maak eerst maar eens gewoon je huiswerk. Het is veel moeilijker voor de meeste docenten (ik heb het ook over mezelf) om leerling 1 óók te zien als een leerling die een strategie heeft ontwikkeld die op de lange termijn niet werkt, en die ons nodig heeft om te leren hoe het ook anders kan. Omdat dat onze taak is als docent. Coachen naar de aanpak die werkt, en wel zo dat een leerling gaat geloven dat het een haalbare optie is.

Leerlingen die ik begeleid heb in motivatietrainingen veranderden heus niet op slag in werkmonsters, maar ze gaven allemaal aan dat een gesprek zonder negatief commentaar fijn was. Ze hadden stuk voor stuk last van het beeld dat docenten van hen hadden, ook al snapten ze het goed. Met iemand praten die vraagt hoe het is om het werken gewoon niet op te kunnen brengen, en hoe dat voelt en wat het met je doet, was een wereld van verschil met de gebruikelijke preken.

Alle leerlingen die niet de juiste studievaardigheden hebben, hebben ons nodig. De doorgeslagen doorzetters maar ook de duikers. Ze hebben allemaal die positieve houding nodig die de voorwaarde is voor een echt gesprek. Ze hebben ons vertrouwen nodig, in hun vermogen om te leren omgaan met alles wat in de weg zit. Om in heel kleine stapjes wél te leren kiezen voor gedrag dat werkt. Wil je, bij wijze van experiment, de komende tijd eens opletten wat een typische leerling 1 en 2 met jou doen? Namens de duikers, alvast bedankt.

Coddiwomple

Mon, 14 Sep 2020 19:01:45 GMT

Op de website die ik voor mijn lessen Engels gebruik plaats ik vaak een Word of the Week, een taalgrapje of een vertaalblunder. Op zoek naar een toepasselijk woord voor mijn zoekende gedrag voor de klas in de afgelopen weken, stuitte ik op ‘coddiwomple’. Een schot in de roos. Coddiwomple klinkt optimistisch en gemoedelijk en betekent ‘to travel in a purposeful manner towards a vague destination’, oftewel ‘doelgericht op weg naar een onbekende bestemming’.

Ondanks de duidelijke regels over wie wanneer waar mag lopen in de school in Coronatijd, bevind ik me nog wel eens per ongeluk in het verkeerde trappenhuis of in de danger zone /gang tijdens de leswissel. Er is dan weinig doelgericht aan mijn loopje. Maar metaforisch gezien…ja: I’m a coddiwompler by nature . Al moet ik lesgeven aan 25 leerlingen in een lokaal en tegelijkertijd aan 5 thuis via de laptop, vanuit mijn afgebakende safe zone achter plexiglas, zonder te weten wat dit op de langere termijn voor het onderwijs betekent, ik ga toch purposeful aan de slag. Probeer een nieuwe, andere manier te vinden om leerlingen persoonlijke aandacht te geven, te differentiëren en te inspireren. Op afstand.

Coddiwompling is in het onderwijs een must. Maar volgens mij is het een vaardigheid die we, zeker nu, allemaal nodig hebben. De toekomst is onzeker en verlammende angst geen goede raadgever. Wie coddiwomplet gaat op pad, ook als de eindstreep in mist gehuld is. Hij stapt stevig door, misschien niet zeker van zijn route maar wel van hoe hij lopen wil. Wie coddiwomplet bedenkt niet eerst waar hij naar toe wil, maar hoe hij wil zijn. Laatst had ik op zakelijk vlak met wat tegenslag te maken. Het sloeg een gat in mijn agenda en rammelde even flink aan mijn mensbeeld, maar gelukkig bedacht ik vrij snel dat ook een onverwachte bocht in de weg niet bepaalt of en hoe ik verder loop. Moedig voorwaarts, met oog voor het landschap en de leuke mensen langs de route.

Je waarden, want daar gaat het om, bieden houvast bij de hobbels in de weg. Als je twijfelt aan je route of als doelen onhaalbaar lijken, helpt het om uit te gaan van je waarden. Ik hoop dat ik mijn leerlingen kan leren coddiwomplen. Hoe de wereld er straks uit ziet, met die continu veranderende arbeidsmarkt, kan ik ze niet zeggen. Maar ik kan ze helpen ontdekken wat voor reiziger ze zijn. Hoe ze willen lopen. En voor mijn cliënten, die op hun eigen kruispunt zijn aangekomen, geldt hetzelfde. Dus nu, twee dagen na de ontdekking van dit woord, overweeg ik al een poster met de definitie voor in het kantoor van de decanen op school, of voor in mijn praktijkruimte. Let’s just all coddiwomple into a bright future.

In de drogist

Thu, 06 Aug 2020 14:28:17 GMT

Over rouw

Ik stond bij de drogist in de rij voor de kassa. Achter mij een klein jongetje met zijn vader.

Het jongetje: dit is mijn papa.

Ik: ja, dat dacht ik al.

Het jongetje: heb jij ook een papa?

Ik: eh..ja.

( Enige twijfel. Niet meer, namelijk. Maar dat was niet de vraag.)

Het jongetje: is die thuis?

Ik: ja, zoiets.

(Zoiets?! Nou ja, ik kan nu niet meer zeggen dat hij dood is, en trouwens, hoe gaat dat jongetje dan reageren?)

Het jongetje: en jouw mama?

Ik: die ook.

(Toe maar. De begraafplaats in de wijk.)

Op de fiets naar huis voelde ik me raar. Ik legde de route af die ik altijd neem, van mijn hoofd naar beneden. Eerst maar eens uitgebreid aan mezelf uitleggen waarom ik had gezegd dat ik twee ouders had die thuis op de bank zaten, terwijl ze er allebei niet meer zijn. De drogist is niet de plek voor een gesprek over de dood met een mevrouw die je niet kent. Allebei je ouders dood. (‘Kan dat bij mij ook, papa?’ ‘Ja, maar pas als je heel oud bent. Eerst word ik nog een opa.’) ‘Moet dat nou?’ zou de vader gedacht hebben. Of de rest van de rij. Toen bedacht ik dat het fijn was om te kunnen zeggen dat mijn ouders nog leefden. De leeftijd en onschuldige, open blik van het jongetje waren voldoende excuus.

Thuis viel het verdriet als een deken over me heen.

Ik rouw al lang en meestal gaat het goed. De neiging om mijn moeder te bellen als er iets gebeurt is verdwenen. Verjaar- en sterfdagen gaan niet ongemerkt, maar wel rustig voorbij. Ik ben dankbaar voor wat mijn ouders me gegeven hebben en het is makkelijk voor me om te voelen dat ze van me hielden. Maar op de raarste momenten verdwijnt het warme achtergrondgevoel en sta ik ineens bijna letterlijk naar adem te happen. Er is een winkelketen waar ik niet langs kan lopen zonder het gevoel van een stomp in mijn maag. Van sommige reclames moet ik altijd huilen. Een houding, een gebaar, een blik kan mij vloeren. Een maand geleden heb ik, zoals aan het begin van elke zomer, mijn kast uitgeruimd. Het nooit gedragen roze vestje dat ik gekocht had voor mijn moeders ziekenhuisperiode heb ik niet een veertiende keer weer teruggelegd, maar in de zak gedaan voor het goede doel. Ik vond dat heel wat van mezelf. Twee dagen later gebeurde er iets waardoor ik me afvroeg of ik überhaupt al wel begonnen was met rouwen.

Rouwen is nooit klaar. Er zit geen einde aan. Dat kan ook niet, want dat impliceert dat de relatie die je met iemand had beëindigd is. En daar kies je niet voor, als je veel van iemand gehouden hebt. Grote onzin dus, om bij rouw te praten over verdriet verwerken. Verwerken klinkt als een handeling die iets doet verdwijnen. Het gaat om het verweven van het verdriet met je leven. Je neemt het grote gemis dat vertelt hoeveel iemand voor je betekende mee je leven in. Zodat de relatie die je had met de overledene en het gevoel dat daarbij hoorde een onderdeel worden van jou.

Als ik met cliënten praat over rouw, stel ik vaak een vraag die duidt op die eenheid van het verdriet en de liefde. ‘Hoe lang wil je verdrietig blijven?’ bijvoorbeeld. Niemand zegt dan dat ze niet meer verdrietig willen zijn. Mensen geven een antwoord dat zegt dat het verdriet er mag zijn, móet zijn bijna, maar dat ze er niet langer in willen verdrinken. Zo’n antwoord maakt een start mogelijk van een traject dat niet gericht is op het beëindigen van de pijn, maar op leven met de ervaring van verlies. Laatst gebruikte ik, in gesprek met een meisje dat haar broertje moest missen, een heel groot meditatiekussen dat in mijn praktijkruimte op de grond ligt. De verkorte versie:

Stel je voor dat dit kussen staat voor alle gevoelens die denken aan je broertje bij je oproept: al jullie gezamenlijke herinneringen zitten hierin, al die keren samen lol, en de ruzies, jouw zorgen toen hij ziek werd, die laatste dagen en wat hij toen tegen je zei, en het verdriet van het afgelopen jaar. Hou het kussen met twee handen vast. Het is van jullie samen. Nou loop maar even rond. [Het kussen is zo groot dat ze er nauwelijks omheen kon kijken, dus lopen was heel onhandig ] Hm, dat gaat zo niet zo goed hè? Wil je het kussen wegleggen? Met alles wat het betekent, daar in de hoek, zodat je je handen vrij hebt? [ Nee, dat wilde ze niet ] Zullen we kijken of we een manier kunnen verzinnen waarop je het kussen kunt meenemen, waar je ook naar toe gaat, zonder dat het je belemmert bij het zien waar je naar toe gaat en het doen wat je wilt doen?

We hebben daarna nog verschillende gesprekken gehad, over verdrietig zijn en (van jezelf) verdrietig moeten zijn. We hebben het kussen binnenstebuiten en ondersteboven gekeerd, om te ontdekken wat haar broertje en zij voor elkaar betekenden en wat ze altijd mee zou nemen. We hebben het kussen op haar rug gebonden om te voelen hoe dat was: lopen met je handen vrij, kunnen kiezen waar je naartoe gaat, zonder achter te laten wat bij je hoort. Het belangrijkste verschil na een tijdje was dat ze weer dingen ging doen, ook leuke dingen. Het mocht weer.

ACT (Acceptance and Commitment Therapie) gaat over doen waar je blij van wordt, ongeacht wat er op je pad komt. Bij een groot verlies horen verwarrende emoties, en we zoeken naar manieren om ermee om te gaan. Onze eigen ideeën over wat passend of helpend is in zo’n periode kunnen in de weg zitten. Soms is het heel moeilijk om jezelf toe te staan iets leuk te vinden als je iemand verloren bent, zelfs na een hele tijd. Lol voelt ongepast. De meeste jonge kinderen kunnen in periodes van rouw verdriet afwisselen met vrolijke momenten. Voor oudere kinderen en volwassenen is het vaak moeilijker. Terwijl het juist zo helpt dingen te doen waar je energie van krijgt om het gemis te kunnen dragen, als daar weer ruimte voor is. Zelf heb ik, door met ACT bezig te zijn, beter geleerd gewoon te voelen wat ik voel, zonder daar zelf iets van te vinden. En te zien dat ik, net als dit meisje, iets wat al heel moeilijk is soms extra moeilijk maakte door bepaalde gedachten over hoe rouwen hoort als waarheid aan te nemen. Inmiddels weet ik dat er geen rouwregels zijn, en dat de slappe lach even goed kan helpen als een potje huilen. Dat die twee zelfs ook heel goed samen kunnen gaan. En dat je blijft leren over jezelf, ook van kleine jongetjes in de drogist.

Vakantie in eigen hoofd

Mon, 27 Jul 2020 13:05:03 GMT

‘Ik vind er niks aan, vakantie in eigen hoofd’, zei mijn zus. Corona had de vakantieplannen zodanig in de war geschopt dat ze nu niet in het buitenland maar thuis zat, grotendeels zonder man (werk) en kinderen (werk, vrienden, slapen), net in de tijd dat het weer niet leuk meedeed. Haar huis was te leeg, het mijne te vol, en allebei trokken we ons dan maar terug in de bovenkamer.

Soms is het daar goed toeven. Een beetje (ja, ik ga het woord gewoon gebruiken) mijmeren, sudderen in fijne herinneringen, voor me uit fantaseren. Vaker is het een plek die behangen lijkt met to do-lijstjes die als vanzelf vervangen worden op het moment dat alle punten zijn afgevinkt. De lijstjes gaan over alles van mijn uiterlijk tot mijn werk en relaties en ik sta tureluurs in het midden, als een dolle te draaien en te zweten.

In de zomer, als de scholen sluiten, ga ik altijd het liefst meteen op vakantie. Maximaal één extra dag thuis om in te pakken, maar meer niet. Met elke kilometer afstand tussen mij en mijn huis komt er meer ruimte vrij in mijn hoofd. Zonder de nabijheid van laptop, wasmanden, muren die verf willen, groen dat verzorgd wil worden, een lieve schoonmoeder die op bezoek wacht en verwijtende stapels eigenlijk-iets-mee-doen kan ik eindelijk, mag ik eindelijk, alleen maar doen wat ik wil.

Dat wil zeggen, zonder dat het veel moeite kost. Op een camping is er eenvoudigweg niks te verzinnen dat moet, anders dan een keer afwassen en als je heel gek wil doen de tent uitvegen. Ik sta er elke keer van te kijken wat die ervaring doet met mijn humeur en energieniveau. En omdat ik heel goed weet dat het mijn eigen moet-moet-moet-mantra is die mij het hele jaar zo druk bezighoudt, reserveer ik thuis tijd voor wat ertoe doet en haal ik mijn tollende zelf geregeld bewust uit die bovenkamer. Maar pff…wat is dat af en toe moeilijk.

Ik heb al genoeg om me heel gehoord om te weten dat ik niet de enige ben voor wie de extra tijd door Corona niet tot extra ontspanning heeft geleid, ook niet onder die mensen die, gezond en wel, geen financiële zorgen hebben. De files bij de stort ten spijt, lukte het veel mensen net zomin als mij om ‘nu eindelijk eens goed op te ruimen en achterstallig onderhoud aan te pakken’. En een huis is makkelijker opgeruimd dan een hoofd. Meer rust is vaak ook meer tijd voor bezinning. Om dat hoofd eens goed te horen praten, inclusief commentaar op alles wat je tot nu wel en niet gedaan hebt. En dat voelt niet meteen voor iedereen als vakantie.

Daarom, hulde aan de thuisblijvers! Voor iedereen die ogenschijnlijk zit te niksen, maar ondertussen zijn staycation (ik heb al mijmeren gebruikt, dan kan dit er ook nog wel bij) gebruikt om de bovenkamer op te ruimen. Onthoud: als je het goed aanpakt, wordt het altijd eerst erger. Je moet eerst de hele riedel doen van ‘Oh, god ja, dit had ik ook nog. Moet ik het misschien toch bewaren of kan het definitief weg?’ via ‘Ik stop ermee, ik prop gewoon alles weer terug in de kast’ tot eindelijk het gewenste resultaat volgt. Overzicht. Je waardevolle spullen, zichtbaar gemaakt.

Dat is wat ik doe, op vakantie in eigen huis, de was negerend tot het ondergoed op is. Ik ga elke dag even zitten in die bovenkamer, zonder te draaien of lijstjes af te vinken. Gewoon een beetje rondkijken met een houding van ‘goh’ en ‘oh?’. Je mag het mediteren noemen maar het kan ook prima in de tuin met een glas wijn. Als ik iets belangrijks tegenkom poets ik het op en zet het in het zicht. Als het me in de weg zit, zucht ik een paar keer diep en zet het op de leerlijst, als tip voor de toekomst. En goed, het is geen Italië, maar het begint er wel op te lijken hoor, in dat kleine kaboutertuintje van mij. Vakantie.

ACT en de afstandsbediening

Thu, 21 May 2020 12:47:17 GMT

TLC? NPO 1? Net 5, de vrouwenzender? Of liever Discovery? Waar kijk je graag naar? Wat past bij jou? Dat vroeg ik een schoolverlater vandaag tijdens het videobellen. Ze had me verteld dat ze zo gek wordt van haar gedachten, van altijd maar bezig zijn met wat andere mensen van haar willen. ‘Als ik naar de winkel ga, ben ik bij iedereen die ik tegenkom aan het bedenken hoe ze mij zien en hoe ik moet doen. Het kost me zoveel energie…’. Dat lijkt me ook. Het is één ding oog te hebben voor de behoeften van anderen, je volledig aanpassen is iets anders.

Het hoort bij opgroeien om bezig te zijn met je omgeving. Om steeds te bedenken wat bij jou past en bij wie jij je op je gemak voelt. Wie zijn jouw mensen? Wat zijn jouw types? In welke omgeving voel je je goed en kom je tot je recht? Mijn zusje veranderde binnen één schooljaar van een kakker in een punker. De college-schoenen ingeruild voor puntlaarsjes, de polo’s in de vuilnisbak en de rest in de zwarte verf. En dat was alleen nog maar de buitenkant van de zoektocht. Als je ouder wordt leer je bij en door de keuzes die je maakt, voor een studie, baan, relatie of woonplaats, vind je meer en meer je plek. Als je 18 bent lijkt dat soms een onhaalbaar ideaal.

Ik besloot een metafoor te gebruiken om met het meisje op mijn scherm te praten over eigenheid.

‘ Sommige mensen houden van sport en kijken het liefst de hele dag naar voetbal. Dat gun ik ze van harte, maar het is niks voor mij. Andere mensen zien niets liever dan reality-programma’s, kijken quiz na quiz of kunnen geen dag zonder een talkshow. Het is goed dat er zoveel te kiezen is, want zo is er voor iedereen iets. Er is geen zender te bedenken die iedereen bedient. Dat kan niet, daarvoor zitten er niet genoeg uren in een dag. En het hoeft ook niet. Verschil mag er zijn. Zo is het ook met mensen. Jij bent iemand met je eigen kleur, met je eigen voorkeuren, en inhoud, met jouw humor, en de taal die bij jou past. Er zijn mensen met wie je als vanzelf klikt, omdat ze veel met je delen. En er zijn mensen met wie je minder gemeen hebt.

Proberen het voor iedereen goed te doen, is alsof je de hele wereld een afstandsbediening geeft waarmee ze jou kunnen afstemmen op het kanaal dat ze graag zien. Je loopt naar de winkel en de klasgenoot die je tegenkomt ziet graag een stoer skatemeisje dat van alles durft, en het omaatje dat bij het stoplicht staat ziet graag een lief, behulpzaam meisje, je vriendin ziet graag een lachebek en je ouders een zelfstandige student. Iedereen zapt en zoekt tot ze zien wat ze willen en aan het einde van de dag ben je in de war en uitgeput.’ Hoe zou het zijn als maar één persoon een afstandsbediening van jou had, alleen jij zelf? Om zelf te bepalen hoe je wil zijn. Jij kiest wat je wil laten zien van jezelf. Wat voor zender zou dat worden?

Op eigen voeten leren staan, eigen keuzes maken, los van je ouders en leeftijdsgenoten, is een heel proces. De norm die gedicteerd wordt door social media of door je klasgenoten kan zo dwingend lijken dat ‘nee’ zeggen geen optie lijkt, of het nou gaat om de keuze voor een bepaald soort kleding, vakantie, middelengebruik of studiehouding. Pubers moeten leren voelen waar ze ‘ja’ tegen zeggen. En dan leren daarnaar te handelen.

Acceptance and Commitment Training leert jongeren precies dat. Onderzoeken wat bij je past, waar je energie van krijgt, waar je je dagen mee zou willen vullen. Welke programma’s thuishoren op jouw zender. Hoe je zou wíllen reageren op alle mensen die je tegenkomt op weg naar de winkel, met je eigen afstandsbediening. Om die inzichten vervolgens om te zetten in actie.

Het meisje op mijn scherm wist al heel veel over zichzelf. Ze wist dat ze niet meer weggezapt wilde worden. Ze maakte meteen een plan om dat in de toekomst te voorkomen. En ik weet een ding zeker wat haar zender betreft: de kijkcijfers gaan door het dak.

Corona, controle en pubers

Wed, 29 Apr 2020 18:41:31 GMT

Eind december nam ik me voor van 2020 een pas-op-de-plaats-jaar te maken; een jaar om de hectiek van de afgelopen jaren te laten bezinken en tijd te maken voor mijn gezin en mezelf. Een jaar om goed te voelen waar ik zin in had. Ik had nooit kunnen vermoeden dat de hele wereld zich aan mijn voornemen zou aanpassen. En kijk ons nu eens, met z’n allen in de wachtkamer van de toekomst.

Als er iets is wat Corona ons laat zien, is het dat we geen controle hebben over wat ons overkomt. In een ongekend tempo is onze vrijheid drastisch ingeperkt, is ieders agenda overhoopgegooid en wat vanzelfsprekend leek onzeker geworden. Belangrijker nog: wordt onze gezondheid bedreigd. Het was heus geen nieuws voor mij, dat we niet kunnen kiezen wat er op ons pad komt. Maar als op deze manier van de ene op de andere dag alle lichten op rood springen, zegt toch alles in mij: nee. Regel het, pak het aan, los het op. Dus heb ik eerst een week met mijn 19-jarige zoon geruzied over wat 1,5 meter is. Nu de kinderen niet meer als vanouds konden chillen met vrienden voelde ik de behoefte het gat dat dat sloeg in hun leven op te vullen door een eindeloos gezellige, begripvolle supermoeder te zijn die continu oppert gezelschapsspelletjes te doen, samen te Netflixen en boswandelingen te maken. Uiteraard heel erg tegen beter weten in, maar ik deed het toch. Ik begroette mijn geliefden met ‘eerst handen wassen!’ en stond elke dag voor het hele gezin sinaasappels uit te persen. De deurklinken glommen als nooit tevoren. Resultaat: geïrriteerde kinderen en een permanent gevoel van onrust. En schone klinken, dat wel.

En toen zag ik het licht. Nou, nee hoor. Maar ik zag wel wat ik aan het proberen was en dat het niet ging lukken. Ik kan me aan maatregelen houden maar niet voorkomen dat het virus mijn familie raakt. Ik kan in mijn eentje niet de dertig vrienden en vriendinnen vervangen met wie mijn dochter haar 18e verjaardag wilde vieren. Ook als ik bel voelt mijn schoonmoeder zich heel alleen in haar flatje. ‘Dan gaan we toch volgend jaar op vakantie!’ haalt nu de teleurstelling niet weg. Als ik elk uur de RIVM-cijfers check en door mijn nieuwsapps scroll worden er niet minder mensen ziek. Als ik heel vaak aan de vluchtelingen in kamp Moria denk zitten ze er nog. Ik gedroeg me alsof Corona zich iets van mijn bemoeizucht zou aantrekken. Maar hoe ik ook pieker of poets, het gaat pijn doen.

Mijn schoonmoeder herhaalt elke dag ‘ik mag niet klagen’, waar ik op antwoord ‘dat mag best. Het is heel moeilijk en dat mag je zeggen’. Ik hou het simpel want ze is 97 en doof, maar eigenlijk bedoel ik: je mag het voelen. Je hoeft je niet schuldig te voelen omdat je het moeilijk vindt om positief te blijven. Je hoeft jezelf niet op je kop te geven. Mijn ervaring met Acceptance en Commitment Therapie heeft me geleerd mijn gedachten te observeren en me bewust te worden van de manier waarop ik tegen mezelf praat. En dan valt het me op dat wat ik mijn schoonmoeder vertel ook op mij van toepassing is. Behalve dat ik de hele dag heel veel goed moet doen, om iedereen om wie ik geef hier doorheen te loodsen, moet ik ook de juiste dingen voelen. Dankbaarheid, omdat mijn gezin nog gezond is en mijn baan niet op de tocht staat. En kalmte, omdat ik dat wíl voelen, liefst zichtbaar (en ik doe toch elke dag yoga?! Ik adem met aandacht tot ik groen zie!).

Mijn zelfopgelegde regels over hoe ik moet doen en wat ik moet voelen strekken zich uit naar mijn kinderen. Ze mogen het wel rot vinden, maar niet héél rot (want ‘ik ben al zes weken niet op stap geweest’ is geen ‘ik heb iemand verloren aan Corona / ik woon in een kamp zonder voorzieningen / ik sta ineens op straat’) en ze moeten (16, 18, 19 jaar) hun verantwoordelijkheid nemen, anders moet ik weer streng doen en dat vind ik niet leuk. Die gedachten over hoe het hoort zijn ook een controlemechanisme. Zo hou ik grip op de situatie en blijf ik weg bij wat ik niet wil voelen: dat mijn kinderen het zwaar hebben.

Net zomin als we iets te zeggen hebben over het verloop van het Coronavirus, hebben we invloed op ons gevoel. Angst en onzekerheid, woede, verdriet, alles komt voorbij. We kunnen er niet voor zorgen die gevoelens niet te hebben. Wat we kunnen doen, is kiezen hoe we erop willen reageren. Hoe we om willen gaan met deze situatie en met de gevoelens die hij oproept. Als we onze kinderen daarin meenemen, leren ze iets dat belangrijker is dan alle lesstof die ze de afgelopen weken hebben gemist. Heftige en wisselende emoties horen bij jongeren (zeker bij pubers net wat jonger dan mijn kinderen). Ze zijn primair gericht op leeftijdsgenoten. Ze willen vrijheid en oefenen met de bijbehorende verantwoordelijkheid, maar de balans is er nog niet. Al deze factoren maken opvoeden ingewikkeld voor ouders van pubers in deze crisis. Hoe begeleiden wij ze hierin? We hebben als ouders zelf nog nooit zoiets meegemaakt en worden met ingrijpende vragen geconfronteerd. Wat zien onze kinderen ons doen?

Mijn kinderen zagen mij eerst in de controlefreak-modus. De Preker kwam voorbij, de Zorger en de Oplosser. Toen ik mezelf uit de bocht zag vliegen heb ik verteld dat ik het ook niet weet, dat hun vader en ik twijfelen en ons zorgen maken. We hebben goed naar ze geluisterd en begrip getoond voor hun gevoel, zonder hun situatie met die van anderen te vergelijken. We hebben het gehad over welke reacties op verveling en frustratie iets opleveren. En als ouders de vrijheid begrensd toen bleek dat uit jezelf gehoor geven aan de oproep ‘Blijf zoveel mogelijk thuis’ moeilijk was. Soms moet je als ouder impopulaire maatregelen nemen om je kinderen te leren hoe verantwoordelijk gedrag eruitziet, en de gevoelens en reacties die dat oplevert verdragen. Het leverde ons de prijs op voor ‘ouders die altijd het moeilijkst doen’, maar hé, die trofee kregen we vorig jaar ook en er is nog ruimte op de plank.

Nu zijn we een paar Coronaweken verder. Ik heb nog schrale handen van het handenwassen maar naast me liggen sinaasappels te verschrompelen in de fruitschaal. Ik hou me aan de regels maar kan best een dag zonder een RIVM-update. Ik mis mijn leerlingen en geniet van lange wandelingen met mijn man. Mijn zoon moppert elke dag op het virus en oppert aan het ontbijt ‘Wie voor een potje Catan?’ Mijn dochters beklagen zich luidkeels om dan gierend van het lachen in een kluwen op de bank te eindigen. Ik baal, en ik geniet.

Ik baal en ik geniet en ik probeer al die gevoelens op te merken zonder er iets van te vinden. Zo beleef ik blijkbaar deze crisis. Ik doe mijn best mijn kinderen hun pijn te gunnen. Hun verdriet of teleurstelling niet te bagatelliseren of te veroordelen en me niet verantwoordelijk te voelen voor het wegnemen ervan. Deze tijd doet iets met ons allemaal en dat is niet leuk maar wel normaal.

Pas-op-de-plaats-jaar

Fri, 27 Dec 2019 19:24:09 GMT

27 december breng ik door op mijn werkkamer. Administratie, en aanverwante saaie dingen. Helemaal niet erg, een dagje alleen dingen ordenen, na de drukke weldaad van de afgelopen dagen. Niet alleen mijn lichaam heeft dan een balansdag nodig. I’m a sucker for Christmas! We rijgen traditie aan traditie en ik geniet van elk ritueel. Het is die herhaling van zetten die een familie een familie maakt en het lijkt wel of iedereen dat met kerst de hele dag aan het demonstreren is. En tegelijkertijd valt daardoor op wat er anders is.

Kerstavond met het samengestelde gezin vierden we voor het eerst bij mij stiefzoon en zijn vriendin. Daar zaten we met z’n allen aan onze oude tafel in hun nieuwe huis. Prachtig om te zien dat hij een nieuw, fijn thuis heeft gevonden, en dat hij ongevraagd Irish Coffee ging maken. Tradities zijn er om mee te nemen. Mijn lieve schoonmoeder was er ook, op eerste kerstdag. Ze bewonderde de kinderen en ons huis alsof ze nog nooit zoveel exotische schoonheid bij elkaar had gezien. Dat was vertrouwd. Maar ze was een schim van de vitale oma van een paar jaar geleden, draaide steeds opnieuw haar piepkleine gedachtekringetje af en vroeg een paar keer bibberend of we ‘haar toch niet weg zouden doen?’. ‘Hebben jullie nog niet gesjoeld?!’ vroeg mijn zus ongelovig, toen ze hier gisterenmiddag met man en kinderen kwam binnenvallen. Ook zij heeft een gewoonte van vroeger doorgezet. Even later versloeg het jonge nichtje de grote neef; dat was even wennen.

Het was, kortom, doodgewoon, hetzelfde als anders, maar niet helemaal, en hartstikke fijn. Ik moet er even van bijkomen. En dan op naar het nieuwe jaar. Ik heb er enorm veel zin in en dat heeft alles te maken met mijn voornemen. Net zo goed als ik een mentale balansdag nodig heb na Kerstmis, heb ik in mijn leven ook behoefte aan een ‘nu-even-niet’-moment. Of nou ja, een jaar. Ik neem een pas-op-de-plaats-jaar. Een jaar waarin ik me geen doelen stel, nergens naar toe hoef, geen lat hoef aan te tikken. Een jaar van bezinning, van achterom kijken, van reflectie, van voelen in plaats van moeten. Op de een of andere manier vraagt 2020 daar om. Het getal. Met die herhaling, en die twee nullen. Het roept ‘stop! pause! reset!’ Dus dan luister ik maar. Ben heel benieuwd.

En ik vroeg me af: zijn er meer mensen die dit willen proberen? Het wil niet zeggen dat je een vol jaar gaat liggen Netflixen, maar wel dat een jaar lang prioriteit geeft aan om je heen kijken en voelen waar je zin in hebt. Dat je jezelf toestemming geeft om te luisteren naar wat je ‘eigenlijk wil’, en je schouders op te halen over wat je ‘eigenlijk moet’. Tijd nemen voor wie en wat er al is in je leven, en doen waar je blij van wordt. Een jaar om dat te doen, en niet alleen een kerstvakantie die alweer half op gaat aan verplichtingen, leuk of niet. Ik ga het proberen. Wat zeg ik? Ik ga het doen. Wie doet er mee?

De mooiste baan

Sun, 13 Oct 2019 14:13:36 GMT

Wat het onderwijs nodig heeft om nieuwe docenten te werven, naast een lagere werkdruk en hogere salarissen, zijn verhalen van mensen voor de klas. Dus. Wie, buiten het onderwijs, doet me dit na, als antwoord op de vraag: hoe was het op je werk deze week?

Even kijken…in 4 vwo bij ckv (Culturele en Kunstzinnige Vorming) heb ik cameravoering behandeld. Ik heb de leerlingen naar buiten gestuurd om een filmpje te maken met minstens drie verschillende camerabewegingen en – standpunten erin. Eén leerling trekt voor zijn filmpjes altijd een monnikspij aan (ligt klaar in zijn kluisje) dus ik heb me rot gelachen om de reacties van medeleerlingen op een rondrennende monnik. In 6 vwo bij Engels ging het over de romantiek en heb ik Blake en Wordsworth gelezen. In mijn mentoruur heb ik het met leerlingen gehad over wat ze leuk vonden aan zichzelf. De volgende dag ontdekte ik in mijn klassen een 15-jarige schrijver en een geboren acteur.

Toen kwam er een heel verdrietig bericht: een leerling had suïcide gepleegd. Als vertrouwenspersoon ben ik nauw betrokken geweest bij alles wat dan op een school nodig is. Ik heb vriendinnen uit de klas gehaald om het te vertellen en met hun ouders gebeld. In de speciaal ingerichte ruimte heb ik in de dagen daarna de liefste en dapperste vriendengroep gezien, jongens en meisjes die allemaal op hun eigen manier en toch samen omgingen met dit verlies. Leerlingen hebben gepraat en gezwegen en gehuild. Soms met mij en soms zat ik er gewoon bij. We hebben de vlag halfstok gehangen en na de uitvaart het speciale lokaal weer ingericht voor lessen.

Het was geen gewone week, en toch laat dit voorbeeld zien wat zo mooi is aan werken in het onderwijs. Alles komt voorbij, de kleine en de grote dingen. De lach en de traan. De grootste onzin en de zin van het leven. Ik weet niet of ik persoonlijk in deze week iets gedaan of gezegd heb waar iemand iets aan had, maar ik weet zeker dat we met z’n allen een mooi afscheid hebben vormgegeven. Ik weet dat de vrienden van de overleden leerling gevoeld hebben dat er aandacht voor ze was, en dat ze onderdeel uitmaakten van iets groters dat steun gaf. Het deed ertoe, wat we deden.

Werken in het onderwijs is werken met mensen in ontwikkeling. Er voor ze zijn, op je eigen manier. Laten zien dat je razend enthousiast bent over je eigen vak of laten merken dat je ziet dat iemand een slechte dag heeft. Wat je ook voor kwaliteiten hebt, je kunt ze inzetten en daarmee iemands dag goed maken. Het is belangrijk, het is waardevol, het heeft zin. Al moet ik nog twintig jaar de Present Perfect uitleggen, mijn werk wordt nooit saai. Ik mag elke dag een stukje meelopen met jonge mensen die zichzelf en de wereld leren kennen en dat gaat nooit vervelen. Het is de mooiste baan die er is.

ACT, de hond en de prachtige vrouw

Sun, 25 Aug 2019 10:45:51 GMT

Ik ben best tevreden over de manier waarop mijn man en ik onze kinderen hebben opgevoed. Het zijn hartstikke leuke mensen geworden (of: gebleven. Zo kun je er ook naar kijken). Maar sommige dingen zijn echt niet gelukt, ondanks de extreme tijdsinvestering.

Herstel: nóg niet! Nóg niet! Het zijn pubers, met hun discrepantie tussen wat ze zeggen te gaan doen en het daadwerkelijke gedrag. Je kent het wel. Uit jezelf je spullen opruimen staat met stip op 1 in mijn lijst met opvoedingsdoelen. Als ik mijn oudste dochter ( in dit verband: de Grootste Uitdaging) erop attendeer krijg ik een afwezig ‘Ja, doe ik zo…’, een vrolijk ‘Oepsie!! Ja, doe ik!’ of een geïrriteerd ‘Jáhaa! Jezus!’

Gisteren zat ik me wild te ergeren aan het kledingspoor in mijn woonkamer, over de trap naar boven, toen ik bedacht dat ik even hardleers ben. En het puber-excuus geldt niet meer als je bijna 47 bent. Sommige vragen stel ik mezelf echt bijna elke dag, en er volgt ook elke keer hetzelfde antwoord. En toch moet ik de vraag de volgende dag weer stellen. Voor ik met voorbeelden kom haal ik er een metafoor bij die ik al eens eerder gebruikt heb:

Je staat midden op straat. Plotseling zie je aan weerskanten een vrouw heel hard voorbijrennen. De persoon die je links voorbijrent wordt achterna gezeten door een grote, gevaarlijk uitziende hond. De persoon rechts rent naar iemand die stralend staat te wachten, de armen wijd open. De twee vrouwen rennen precies even hard, en ze gaan dezelfde kant op.

De vrouw met de hond is op de vlucht. De andere vrouw is op weg naar iemand die haar heel blij maakt. De vraag die ik mezelf keer op keer stel is: wie wil je zijn? Nou, dat lijkt me duidelijk. Maar dan: welke vrouw ben ik nu? Ben ik aan het doen wat ik graag wil doen? Of ben ik heel druk met dingen waar ik niet per se blij van word?

Ik ben nog best vaak de vrouw met de hond. Mijn hond is een soort interne criticus die met een zweep en een te hoge lat achter me aan zit. Waar loop ik voor weg? Vul het maar in: tekortschieten? Falen? Iemand teleurstellen? Mezelf tegenvallen? Het gevoel niet goed genoeg te zijn. Het verschil met vroeger is dat ik het nu veel sneller merk als ik weer op de vlucht ben voor mijn hond. Ik durf nu te stoppen. Dan komt ‘ie eraan, blaffend en grommend, draait om me heen, springt tegen me op. Ik blijf gewoon staan. Hij bijt niet. Dan bedenk ik waar ik mijn energie in WIL steken, nu ik niet meer hoef weg te rennen, en dan ga ik dat doen. Dat lukt steeds beter.

Heel veel mensen zijn ontzettend druk met het op afstand houden van hun hond, van een vervelend gevoel of een negatieve gedachte. Of ze lopen weg voor verdriet of een nare herinnering. We zijn allemaal heel goed in het vermijden van datgene wat ons kwetsbaar maakt. De hele week hard werken en desnoods ’s avonds laat traktaties voor je kleuter knutselen, om maar aan de wereld en jezelf te bewijzen dat je alle ballen in de lucht houdt. Sporten, feesten en netwerken tot we erbij neervallen, als de lol er al een hele tijd af is. Alles om maar niet te voelen dat je soms onzeker bent, of eenzaam, of niet het leven leidt dat je zou willen.

ACT (Acceptance and Commitment Therapy) helpt je kijken naar de manieren waarop jij wegrent voor je hond. En naar die hond. Waar staat jouw hond voor? Welke gedachten en gevoelens vind je moeilijk om onder ogen te zien? Je leert om erbij stil te staan, om ernaar te kijken. Je leert je hond kennen, geblaf en al. Maar wat veel mooier is: je leert ook zien waar je naartoe WIL. Wat is écht belangrijk voor jou? Wat zou je veel meer willen doen? Waar wil je zo graag naartoe dat je onderweg amper merkt dat je moe wordt? Wie is die prachtige man of vrouw (jouw toekomstige zelf, die energie steekt in wat ertoe doet) waar jij naar toe rent, als in een All you need is love-kerstspecial?

En als je dat weet…dan ga je lopen. En dan vergis je je nog een miljoen keer, en vraag je jezelf elke dag weer of je om de goeie reden rent. Oefening baart kunst. Robert ten Brink, ga maar vast klaar staan. ��

ACT en de kanaalgraver

Fri, 21 Jun 2019 10:50:20 GMT

Een van de leuke dingen van ACT-therapeut zijn is dat je veel met metaforen werkt en dat je zelf, net als je cliënten, de hele dag door om je oren geslagen wordt met de grillen van het leven en dus non-stop moet blijven dooroefenen. Practise what you preach, en dat de klok rond. Voor je het weet plopt er dan weer een metafoor op.

Zo kwam ik er recentelijk achter dat ik een typische kanaalgraver ben. Een kanaalgraver is iemand voor wie ‘go with the flow’ van nature een no-go is. Iemand die liever een rechte lijn trekt richting het eindpunt en daar dan in grote passen naar toe beent. Of op het water: Iemand die de bochten in de rivier storend vindt omdat ze het zicht op het doel ontnemen en de voorkeur geeft aan een kanaal. Lekker duidelijk. Rechte lijn, geen stroming, je bepaalt dus zelf je snelheid en die is uiteraard volle kracht vooruit. Geen getrut met een kano of een roeiboot, dobberen is tijdverlies.

Toen ik een aantal jaren geleden naast mijn baan in het onderwijs een eigen praktijk begon bleek de weg er naartoe een zeer bochtige rivier. Ik weet niet waar ik in zat, maar het was geen speedboot. Een opblaasbootje, misschien? Ik kwam niet vooruit, dat weet ik wel. Het was alsof mijn bootje constant vastliep. Ik peddelde en peddelde en mijn bootje tolde, en dat was het wel zo’n beetje. Maar zo zat ik niet in elkaar! Hup, die boot uit en graven! Al moest ik al die bochten eigenhandig weghakken, ik moest en zou vooruitkomen en mijn doel bereiken. Een kanaal graven, dat is niet niks, en het lukte dan ook niet. Op een gegeven moment ging ik, moe van het graven, maar weer in mijn bootje zitten. Ik kon niet meer bedenken wat ik nog moest doen, dus ik deed maar even niks. En zie! Pas toen ik ophield met mijn hysterische gehak en niet meer krampachtig probeerde een rechte lijn vast te houden gebeurde er iets. De rivier nam mij mee.

Ik zie in mijn praktijk heel veel kanaalgravers. Mensen komen omdat ze een probleem ervaren en willen liefst van mij de speedboot krijgen. Een kant-en-klare oplossing. Maar veranderingen hebben tijd nodig. Zelfgekozen en ongewenste veranderingen. Of je nu, zoals ik, iets nieuws en spannends gaat doen of je leven probeert op te pakken na een groot verlies. Wennen aan een nieuwe rol of situatie is een proces dat met horten en stoten gaat, soms even helemaal niet gaat en dan ineens weer wel. Het is als varen over een rivier met bochten en onverwachte stroomversnellingen. De bochten zijn er, en misschien zijn ze ook wel nodig om ons een beetje af te remmen. Af en toe even verplicht dobberen. Even bijkomen en uitrusten. Achteromkijken, je opnieuw oriënteren, om je heen kijken, je peddels weer goed vastgrijpen. Allemaal dingen waar je geen tijd voor hebt als je je probeert staande te houden in een steigerende motorboot.

Mijn advies aan mezelf en aan mijn mede-kanaalgravers: als je vastloopt en je voelt de neiging opkomen om als een malloot aan te vallen op je omgeving (riet wegkappen, rotsblokken verplaatsen, bochten afgraven, alle obstakels MOETEN! NU! WEG!) ga dan in je bootje zitten en doe niks. Kijk naar waar je vandaan komt en loop in je hoofd nog eens na wat je onderweg hebt meegemaakt. Ben even stil om te voelen wat het met je gedaan heeft. Wacht af. Wat gebeurt er als jij niks doet? Kijk naar je peddels en bedenk waar je je aan vast wilt houden voor je verder gaat. Hoe wil je varen? Ik koos voor de peddels ‘geduld’ en ‘mild voor mezelf’. Dat was een stap hoor, met de hakbijl nog in mijn hand.

Soms is het ‘moeten’ loslaten genoeg om voor beweging te zorgen. Soms zie je al dobberend ineens hulp op de kant staan. Soms baal je nog steeds als een stekker dat je stilligt, maar voel je wel dat je lichaam die rust nodig had. Ondertussen blijft de rivier geruststellend stromen.

Ik kan je zeggen, zo’n rivier…dat is mooi! En dat dobberen…daar kan ik misschien ook wel aan wennen.

ACT en het piekerpantser

Thu, 30 May 2019 15:45:57 GMT

Ik hoor nogal eens van leerlingen of cliënten dat ze zoveel piekeren. Ze liggen ’s nachts te malen en slapen daardoor slecht. De meesten van hen zien piekeren als een automatisch en ongewenst gevolg van hun zorgen. Het idee dat het piekeren een functie heeft, dat het iets is waar je als mens, vaak onbewust, voor kiest, geeft een gesprek een nieuwe ingang.

Er was eens een meisje. Ze vond de wereld groot en eng. Echt een plek om in te verdwalen. Een route leek er niet te zijn. Alle bordjes die de weg aangaven wezen een andere kant op. Het maakte haar heel onzeker. Ze schuifelde door de wereld, zonder enig idee waar ze was en waar ze naartoe moest. Op een dag zag ze een groot, glimmend ding in het gras liggen. Een piekerpantser! Enthousiast trok ze het aan. Wat handig, een mobiele schuilplek! Van de buitenkant leek het meisje op een zilveren iglo met kleine voetjes eronder.

Het piekerpantser was zwaar en zat ongemakkelijk, maar het voelde veilig. En het werkte meteen. Het meisje zag de route die ze afgelegd had voor zich, en alle alternatieve routes die ze had kunnen nemen. Ze zag waar ze naar toe zou kunnen gaan, en wat er dan allemaal zou kunnen gebeuren. Met het pantser kon ze nu alle routes uitproberen om uiteindelijk de beste te kiezen.

De zilveren iglo kwam niet van zijn plek. Lopen ging niet met dat logge gewicht, en trouwens, er waren steeds nieuwe routes om te overwegen. Het meisje werd moe en het pantser zakte een beetje omlaag, over haar ogen.

Wat maakt dat het meisje het pantser aantrekt? Wat vindt ze er fijn aan? Helpt het pantser haar? Hoe kan het meisje haar weg vinden? Wat zou je haar adviseren?

Ons verstand stelt ons in staat de wereld te duiden, verbanden te leggen, risico’s in te schatten, oordelen te vellen. Het waarschuwt voor gevaar en adviseert in lastige situaties, en vergroot zo onze veiligheid. Heel handig. We maken er de hele dag door dankbaar gebruik van. Ook wanneer we in een bedreigende situatie terechtkomen waar we geen invloed op hebben, zetten we ons verstand in. Het gaat nóg harder zijn best doen dan anders om grip te krijgen op de situatie, zodat we ons weer veilig voelen. En dus draaien we urenlang dezelfde gedachten af (‘als ik nou…..’ en ‘had ik maar….’). Dit mentale tijdreizen geeft een gevoel van controle; er dreigt misschien gevaar, maar je dóet er iets aan. Het piekeren wordt een soort pantser.

Met behulp van ACT (Acceptance and Commitment Therapy) kun je leren naar je pantser te kijken. Je kunt leren om te gaan met het gevoel dat je krijgt als je ongepantserd rondloopt. Met ACT kun je erachter komen in welke richting je wilt vertrekken, ook zonder te weten wat er na de bocht zal zijn, en daar genoegen mee te nemen.

Wie zich in het meisje herkent en ook soms voelt dat het piekerpantser elke stap vooruit onmogelijk maakt, kan ervoor kiezen het pantser terug te leggen in het gras. Te gaan lopen, zonder route en met onzekerheid. Dat is eng, ja. En misschien ook mooi, uitdagend of inspirerend. Bovendien, de binnenkant van die zilveren iglo heb je op een gegeven moment ook wel gezien.

ACT en de treinreizigster

Mon, 29 Apr 2019 10:55:27 GMT

Er was eens een vrouw met pijn. Ze ging met haar fysieke klachten om zoals met alle problemen: aanpakken die handel! Doorzetten en flink zijn. Toen ze uitgerevalideerd was en nog steeds pijn had kreeg ze te horen ‘het maar te accepteren’.

Zo kwam ze bij mij. Somber, omdat haar leven al zo lang niet meer leek op dat van vroeger, maar ook strijdbaar. Zeg me maar wat ik moet doen om die pijn te accepteren! Let’s go! Ik hoefde niet veel vragen te stellen om onder de vechtlust de hoop te horen dat de pijn toch uiteindelijk wel zou afnemen, omdat anders de toekomst geen zin had. Alles wat ze altijd graag gedaan had, kon nu niet meer.

ACT (Acceptance and Commitment Therapy) is een therapievorm die gericht is op het accepteren van datgene wat we niet kunnen veranderen en die mensen helpt in beweging te komen in de richting van hun waarden. Mijn client wilde alles wel proberen, dus ook ACT, maar had zelf het idee dat er niets te bewegen viel, simpelweg omdat haar lichaam haar tegenhield. Ze kon helemaal niet meer bepalen wat ze wilde doen, zei ze. Dat bracht me op de metafoor van de trein. ‘Vroeger reed je lekker rond, in je autootje. Je zat aan het stuur en besliste waar je naar toe ging. Nu zit je ineens in de trein. Je hebt geen zeggenschap over wat hij naar toe gaat, je kent je bestemming niet eens. Dat is moeilijk. Het maakt je zo boos dat je koste wat het kost uit die trein wil, terug naar je auto. Je doet niets anders dan vechten met de machinist om de trein te stoppen. Misschien gaat je pijn nooit meer weg en zul je nooit meer zelf rijden. Maar wat we hier samen kunnen doen, is kijken of we kunnen zorgen dat jij stopt met vechten en in die trein gaat zitten. Naar buiten kijken, je medereizigers ontmoeten, ontdekken waar je heen gaat. Ontdekken wat reizen met de trein allemaal is. Want nu doe je het geen van beide, je zit niet in de auto en merkt ook niets van je treinreis. Je rolt alleen maar over de grond met de machinist.’

Zo gingen we aan de slag. Aan de slag met stilstaan bij de pijn en bij het bijkomende verlies. Dat viel nog niet mee. Jezelf toestaan te rouwen om de toekomst die je verloren bent, gewoon even expres bij de pakken neerzitten en kijken wat er allemaal in zit, echt niet makkelijk, zeker niet voor een verstokte ‘aanpakker’. Maar het is niet voor niets dat er gezegd wordt dat stilstaan soms de grootste vooruitgang brengt. Mijn client ging zien wat haar eeuwige ‘schouders eronder!’ haar in het verleden gebracht had, en ook wat het haar nu kostte. Dat haar coping strategie haar in deze situatie juist in de weg zat. Naast de pijn die niet wegging was er ook de hele dag dat strenge oordeel in haar hoofd: je moet niet zo piepen, je maakt je niet nuttig, je bent anderen tot last, doe meer dit, doe niet zo. Niet altijd een aardige stem, maar wel lekker duidelijk. We onderzochten hoe het voelde om dat oordeel en die gedachten minder serieus te nemen, wat het betekende om er niet naar te luisteren. En zo kwam er ruimte. De treinreizigster liet de machinist met rust, stopte met worstelen en ging achterover zitten. Ze kwam erachter dat ze zittend in de trein nog dezelfde passies, interesses, kwaliteiten en talenten had als toen ze autoreed.

We komen aan het einde van de therapie. Weet je nog, die metafoor met die trein, vraag ik. Hoe is het nu? En ze zegt: ‘Ik rij weer zelf! Het is precies omgekeerd nu. Ik dacht dat ik controle kon hebben over mijn pijn en mijn gedachten, maar ik weet nu dat dat niet klopt. En ik dacht dat ik helemaal geen controle meer had over wat ik wilde en kon, en als ik kijk wat ik nu allemaal doe….!’

ACT is zo’n krachtige therapievorm. Deze vrouw voelde zich gevangen in haar pijn. Nu ze weggaat heeft ze nog steeds pijn en zijn sommige dagen nog steeds ontzettend zwaar. Waarschijnlijk zullen er nog veel van dat soort dagen zijn in de toekomst. En toch. Al is ze niet van haar pijn bevrijd, ze is in bepaalde opzichten vrijer dan ze was voor het ongeluk dat de pijn veroorzaakte. Ze zit aan het stuur, zich bewust van haar kunnen en haar wensen en ze gaat als een speer.

Carnaval met pubers

Sat, 09 Mar 2019 14:37:45 GMT

Picture this: ik sta op een bankje midden in de stad, geflankeerd door zus S. en vriendin R. We zwaaien alle drie met bier. Aan de overkant van de straat staat Django Wagner zijn best te doen. Tussen ons in een hossende menigte, met recht voor mijn neus mijn zoon (18) en stiefzoons (29 en 31), gebroederlijk lachend. Links man en dochter en een nichtje van 15 dat niet méér zou kunnen stralen. Wie carnaval ontvlucht mist echt iets bijzonders.

Wijs mij de plek waar je als ouder van pubers in het openbaar samen feest kunt vieren zonder dat je kinderen met afschuw reageren op elke beweging die je maakt. Als ik bij een gelegenheid waar zij ook zijn zelfs maar naar de dansvloer kijk zijn ze al vertrokken. Een uitbundig gebaar of hard lachen? Ik word meteen tot de orde geroepen: ‘Doe normáál!’. Zo niet met carnaval. Ik stond mee te brullen en het was oké. Hun tante was verkleed als identiteitscrisis (alles uit de verkleedkist door en over elkaar) en dat was oké. Er waren tieners en zestigers en alles daar tussenin en dat was oké. Ik vond het geweldig.

Ik bleef van binnen natuurlijk wel gewoon een moeder. Dus ik zag dat mijn zoon kou stond te vatten zonder jas en dat hij veel bier dronk. Ik heb er zo goed als niks van gezegd (trots op mij!). Toen mijn dochter vertrok liet ik Django acuut in de steek om te dubbelchecken waarheen, met wie, hoe laat thuis en niet alleen! Vorig jaar had deze zelfde dochter het op de eerste dag van carnaval zo bont gemaakt dat het hele gezin er een week van moest bijkomen, en ik een half jaar. Maar daar ging ze weer, met haar duivelshoorntjes.

De overige dagen van het feest bracht ik hier in Lampegat door op de onontkoombare puberouder-wip: ik vond het prachtig en ik vond het eng. De dagen begonnen met een paar brakke verschijningen aan het ontbijt, mijn eigen kroost met wisselende extra’s, en eindigden ’s nachts als de laatste binnen was. Tussendoor deden we creatief: last-minute verstelwerk zonder naaimachine, een schmink-tutorial op YouTube, gedoe met krul- en stijltangen en plaktatoeages. In bed luisterden mijn man en ik naar de manier waarop de voordeur geopend werd en de feestgangers binnenkwamen. Voor ze boven waren hadden we al opgelucht vastgesteld dat ze nog netjes recht liepen en konden we volstaan met ‘Was het leuk, schat? Slaap lekker!’ waarna we dan ook eindelijk zelf zonder voorbehoud onder zeil konden.

De kleren zijn weer gewassen, petten, hoeden en aanvullende troep zit weer in de kist, het feest is voorbij! Op Pinterest zie ik dat mijn zus aan de andere kant van het land outfits voor komend jaar zit te zoeken. Mijn jongste dochter verzekert de visite dat zij er komend jaar, als ze eindelijk 16 is, ook vijf dagen vol voor wil gaan. Ik verslik me bijna, maar bedenk dan dat dat gelukkig nog een jaar duurt.

Uitgroei

Sun, 24 Feb 2019 14:32:16 GMT

Bij de kapper kwam ik een oude bekende tegen. Zij met een hoofd vol folies en ik met een uitgroei waar je U tegen zegt. (Allemaal hoofdletters geven een beter beeld van de situatie: UITGROEI!)

Een jaar of vijf geleden zagen we elkaar dagelijks op het schoolplein, maar ook zonder de pakweg 1000 updates die ik gemist had kostte het geen enkele moeite de draad weer op te pakken. Allebei drie kinderen van nagenoeg dezelfde leeftijd betekent levens die min of meer synchroon verlopen. Dus bij haar ging het nu ook steeds over het profielwerkstuk, studiekeuzes en wel of niet een tussenjaar.

Ik had blijkbaar wat kapselexperimenten gemist die mogelijk op een milde midlife-hobbel duidden en zij had mijn oudste dochter niet zien veranderen in een jongedame met make-up en een mening, waardoor ze haar laatst niet direct had herkend toen ze elkaar tegenkwamen. Mijn dochter vond dat raar; ze heeft geen idee hoe ze veranderd is. Ik mis haar gezicht met haar eigen wenkbrauwen, met niks erop, en tegelijkertijd ben ik zo trots op wie er nu staat. Als ik zie wat ze schrijft voor haar beschouwing voor Nederlands (‘maar dat zijn…goede argumenten!’), hoe ze haar eigen toneelstuk regisseert (‘Wie ís dit?!’), hoe ze school, werk, vrienden combineert…kortom, hoe haar leven een vlucht neemt. Je kunt er alleen maar naar kijken, je adem inhouden, huilen en juichen: daar gaan ze!

Het ritme van de basisschool, met het aandoenlijke en volkomen onpraktische ‘tussen-de-middag’ dat ik nog ken uit mijn jeugd liet ik graag achter me toen de jongste naar de brugklas ging. Ik kijk er nu op terug als heerlijk duidelijk en geruststellend. Die hele basisschoolperiode is een kabbelend beekje vergeleken bij de woeste stroomversnelling van de middelbare school. Mijn kinderen kunnen gelukkig goed zwemmen; het is vooral hun moeder die af en toe lucht moet happen.

Ach ja, en dan is het gewoon fijn om te horen dat het achter andere voordeuren hetzelfde is. Dezelfde vragen, dezelfde zorgen, vrees en trots in een gekke mix. De kinderen worden groter en wij worden grijzer. Gelukkig is er de kapper.

Een motivatieprobleem = een motivatieprobleem, of toch niet?

Tue, 29 Jan 2019 15:50:47 GMT

In de top drie van wanhoopskreten van ouders van pubers staat al sinds jaar en dag deze: waarom gaat mijn kind nou niet gewoon aan het werk!?

Ik hoor hem op school, ik hoor hem van vriendinnen en ik hoor hem wel eens uit mijn eigen mond komen. Het is ook bijna niet te doen, als ouder: steeds weer zien hoe je kind NIET doet wat juist een heel goed idee zou zijn, volgens jou. Direct na school aan de slag gaan met het huiswerk, bijvoorbeeld, of af en toe kijken wat er volgende week op het programma staat en daar dan een conclusie aan verbinden. Dat je misschien even moet wachten met het nieuwe seizoen van Suits, of zo.

Het ligt ook zo voor de hand om dan te zeggen dat je kind niet gemotiveerd is, want als er iemand een gebrek aan motivatie uitstraalt is het wel je favoriete bankhanger, toch? Nou…zo simpel is het niet. Iets wat er uitziet als een gebrek aan motivatie kan uiteenlopende oorzaken hebben, waarvan sommige makkelijker te herleiden zijn dan andere. Wat de meeste mensen bedoelen als ze het hebben over hun ongemotiveerde kind is dat hun kind niet of te weinig uit zichzelf in beweging komt, geen lol beleeft aan leren en onder zijn niveau presteert. Het onderstaande lijstje komt uit het boek Onderpresteren (Saskia Bruyn en Monique Schaminée) en geeft mogelijke andere oorzaken voor wat we zien:

Verschijnsel 1 Chaotisch gedrag – Mogelijke oorzaak: puberbrein

De prefrontale cortex, verantwoordelijk voor impulsbeheersing en planmatig handelen, is nog niet optimaal ontwikkeld. Het is dus voor een puber veel lastiger dan voor ons om zich aan gestelde doelen te houden, zelfs als ze die doelen wel belangrijk vinden. Daardoor verliest doelmatig handelen het van kortetermijnwinst, dus liever even naar het nieuwste YouTube filmpje kijken dan braaf woordjes herhalen.

Verschijnsel 2 Toont geen studievaardigheden – Mogelijke oorzaak: studievaardigheden ontbreken of worden niet ingezet.

Misschien heeft je kind deze vaardigheden nooit nodig gehad, omdat ze probleemloos door de basisschool zijn gefietst, en ze dus niet hebben leren leren. Sommige kinderen (zoals kinderen met autisme, ADD, ADHD) hebben van nature meer moeite met executieve functies. Maar het kan ook zijn dat je kind de vaardigheden best beheerst, maar ze niet gebruikt omdat hij de noodzaak nog niet gevoeld heeft.

Verschijnsel 3 Startprobleem/uitstelgedrag – Mogelijke oorzaak: faalangst

Sommige kinderen die niet aan het werk gaan, doen dat niet omdat ze niet willen, maar omdat ze bang zijn te falen. Dit kan allerlei redenen hebben: slechte ervaringen in het verleden, druk van thuis, maar ook minder voor de hand liggende redenen.

Verschijnsel 4 Slakkengang – Mogelijke oorzaak: perfectionisme

Deze kinderen verliezen zich vaak in voorbereiding of details, maken prachtige schema’s of samenvattingen, maar zijn te laat met het uiteindelijke werkstuk. Hebben wel de capaciteiten maar hebben toch vaak de toets niet af. Bang niet aan hun eigen hoge eisen te voldoen, doen ze liever iets niet dat iets niet goed.

Verschijnsel 5 Kan niets zelf – Mogelijke oorzaak: aangeleerde hulpeloosheid

Kinderen kunnen geleerd hebben dat ze het zonder hulp niet kunnen. Doordat ze, door allerlei goede bedoelingen, altijd geholpen, ondersteund en begeleid zijn door hun ouders. Doordat ze hulp of bijles hebben gehad en doordat er bij elke frustratie iemand was om het probleem mee op te lossen. Deze kinderen hebben nooit geleerd zelfstandig met tegenslag om te gaan en te vertrouwen op hun eigen kunnen.

Verschijnsel 6 Nergens zin in – Mogelijke oorzaak: depressie

Er kan een duidelijk aanwijsbare oorzaak zijn voor een gebrek aan motivatie dat niet alleen school betreft: liefdesverdriet, ruzie thuis of met vrienden, grote veranderingen in de thuissituatie. Dan ligt de focus op het verwerken van iets anders. Duurt het heel lang of is de oorzaak onduidelijk, dan kan er ook sprake zijn van een depressie.

De achterliggende oorzaak voor de slechte werkhouding bepaalt wat een kind van je nodig heeft. In het eerste geval positieve procesbegeleiding om te leren werken aan concrete, haalbare doelen. In het tweede geval praktische tips over plannen, samenvatten of uit je hoofd leren. In de overige vier gevallen begrip en een luisterend oor, om te beginnen. Maar dan moet je wel eerst weten waar bij jouw kind de schoen wringt.

Dus: een kind dat zuchtend op de bank hangt met zijn telefoon kan om heel verschillende redenen op die bank terecht gekomen zijn. Om te achterhalen wat bij jouw kind de reden is voor zijn gedrag heb je twee dingen nodig: een goede verstandhouding, zodat gedachten en gevoelens besproken kunnen worden, en oog voor de manier waarop je kind leert en keuzes maakt. En dit in de levensfase dat veel kinderen liever minder met hun ouders delen dan méér en al snel vinden dat je je te veel met ze bemoeit. Inderdaad: een uitdaging!

Gedrag is een taal. Het vertelt ons iets. Dat vind ik zelf altijd een goeie om te onthouden. Als je kind niet aan het schoolwerk wil beginnen, heeft hij of zij daar een reden voor. Want gedrag is niet alleen een taal, het heeft ook een functie. We doen alleen maar dingen die iets opleveren. Dat geldt ook als we ons ‘niet kunnen vóórstellen wat je in hemelsnaam zou kunnen opschieten met de hele dag wezenloos naar dat ding kijken!’ Soms, bij een rechttoe-rechtaan-gevalletje-geen-motivatie vermijdt een kind alleen maar het gevoel van verveling dat bij (noem eens wat) scheikunde hoort. Als je kind ‘gewoon’ geen zin heeft, omdat veel tieners met name geïnteresseerd zijn in zaken die niet in boeken staan, dan spreek je regels af en stel je grenzen en geef je eindeloos aan wat er al goed gaat. Dan herhaal je drie jaar lang dat iedereen soms mét verveling aan de slag moet, omdat sommige dingen nou eenmaal belangrijk zijn. Dat is niet leuk, maar dat heet opvoeden en op een gegeven moment snappen ze hoe het werkt.

Maar er kan dus ook iets anders aan de hand zijn. Het kan ook zijn dat je kind zijn huiswerk blijft uitstellen of bij het minste of geringste opgeeft omdat er iets anders in de weg zit. Misschien wordt je kind tijdens het leren overvallen door twijfel over zijn capaciteiten of paniek over de onoverzichtelijke hoeveelheid werk. Misschien weet je puber alleen maar dat hij heel snel van die angst en stress af wil, en grijpt hij elke afleiding dankbaar aan om weg te gaan bij dat gevoel. En misschien gebeurt dat grotendeels onbewust. In dat geval is het eindeloze gescroll op de telefoon zijn wapen tegen gevoelens waar hij zich geen raad mee weet. En met jouw aansporingen om aan de slag te gaan of jouw gemopper over het uitstelgedrag sla je hem misschien zijn wapen uit de hand zonder zicht te hebben op zijn strijd.

Neem daarom niet te snel aan dat de verveelde houding sowieso op verveling duidt en dat je kind geholpen is met een verbale schop onder zijn gat, een aai over zijn bol of een door jou gemaakte planning. Stel vragen en laat veel ruimte voor antwoorden. Toon begrip als je kind dingen anders ervaart dan jij zou doen. Probeer je een beeld te vormen van wat je kind je vertelt met zijn gedrag. Laat zien dat je het echt wil begrijpen. Het actieplan komt pas daarna.

Opvoeden en opgroeien, ze vallen allebei af en toe niet mee. Gelukkig doen we het samen.

Berlijn ligt in het Oosten

Sun, 30 Dec 2018 15:44:21 GMT

Over ACT en voornemens

Ja hoor, daar zijn we weer, op het ‘en nu écht!’-punt. Met frisse strijdlust of een nauwelijks verholen gebrek aan vertrouwen in eigen kunnen, op de barricades voor een ander 2019. Goede voornemens, mensen! Ik heb er twee, eentje is nieuw en het andere zeul ik al jaren met me mee. Mijn nieuwe voornemen voor het nieuwe jaar is: leren jongleren! Ik vind het leuk om iets compleet nutteloos te leren (wat?! nutteloos?! oog-hand coördinatie, mindfulness in beweging, het aanleggen van nieuwe verbindingen tussen de twee hersenhelften, hoe zinvol wil je het hebben?) en het lijkt me gewoon heel cool om in de klas ineens achteloos met drie etuis te gaan jongleren. Ik ben al begonnen. Dat wil zeggen, ik heb YouTube geraadpleegd en de jongleerballen uit de speelgoedkist gevist en ben toen blijven steken bij stap 1, waarbij je overgooit van de ene naar de andere hand met één bal. En ja, dat moet je dus oefenen, want dat moet op een bepaalde manier, waarbij…afijn, ik ben daar nog mee bezig. Het tweede voornemen is mijn persoonlijke gouwe ouwe: het oefenen van geduld. In de file geef ik me moeiteloos over aan de situatie en op school met mijn leerlingen leg ik zonder problemen 25 keer hetzelfde uit, maar als mijn eigen leerproces het tempo van een auto in de spits heeft dan heb ik het zwaar. De weg naar wat ik voor ogen heb is me vaak te lang. ‘Gij zult een succesvolle, gewaardeerde therapeut en docent zijn, met een oneindig arsenaal aan tools en techieken om eenieder te bieden wat hij nodig heeft!’ preekt mijn hoofd. ‘Wat zegt gij? Al doende leert men? Haha, dat geldt wellicht voor de rest van de wereld, maar gij zult alles in één keer kunnen!’ Tsja.

Gelukkig ben ik al weer een paar jaar bezig met ACT en dat helpt. Enorm. Door ACT (Acceptance and Commitment Therapy) lukt het me beter om die stem in mijn hoofd op te merken en er om te lachen. Roept u maar, dan ga ik ondertussen mijn gang, op mijn manier en in mijn tempo. Ik oefen elke dag om mild en geduldig te reageren op mezelf, als weer eens blijkt dat ik geen perfecte vrouw, moeder, echtgenote, zus, vriendin, therapeut, trainer of docent ben. Wat mij geholpen heeft is een simpele uitspraak die ik een hele tijd geleden ergens opving: Berlijn ligt in het oosten.

Goed, dat is niets nieuws. Maar als je ’s morgens op de fiets stapt om een eindje te rijden, dan maak het nogal wat uit of je je voorneemt naar het oosten te fietsen of naar Berlijn. Het oosten is easy, als je drie straten verder omvalt heb je toch gedaan wat je je voorgenomen had. Had je je daarentegen ten doel gesteld Berlijn te bereiken dan is de kans groot dat je ergens halverwege teleurgesteld en uitgeput in de berm ligt. Met andere woorden, het werkt soms beter te bedenken welke kant je op wil, dan waar je precies uit wil komen. Natuurlijk, in bepaalde gevallen is een heel concreet doel hebben juist erg helpend, zeker als het om iets gaat dat je op korte termijn wil bereiken, of wat te maken heeft met één specifiek aspect van je leven. Ik wil een familiereünie organiseren of ik wil een andere baan vinden of ik wil een 6 gemiddeld voor Frans op mijn rapport. Maar als het gaat over de lange termijn, over ondersteuning vinden om je leven te leiden op een manier die bij je past, dan helpt een heel specifiek doel je niet. Want we weten allemaal dat er altijd dingen op je pad komen die je niet bedacht of gewild had. Dan is Berlijn ineens onbereikbaar geworden. Of je komt er halverwege achter dat Berlijn misschien toch niet de plek voor jou is.

Als het gaat over grote vragen, zoals ‘waar wil ik naar toe met mijn leven / huwelijk / werk?’ of ‘wat voor soort iemand wil ik eigenlijk zijn?’ dan helpt het om niet te denken in termen van concrete doelen, maar juist waarden als uitgangspunt te nemen. Je kiest een richting, niet een eindpunt. Dan kun je vanaf dag 1 bedenken welke stap een stap in de goede richting is, en is één stap tegelijk al goed. Als ik dat vertaal naar de goede voornemens voor morgen, verandert ‘ik wil 60 wegen’ in ‘ik wil goed voor mezelf zorgen’ en ‘ik wil een harmonieus gezin’ in ‘ik wil (bijvoorbeeld) betrokken en verdraagzaam zijn’. Per dag, per keer, per keus, bedenk je wat past bij die waarden. Neemt iemand die goed voor zichzelf zorgt de auto of de fiets? Hoe reageert een betrokken, verdraagzame ouder op haar norse puber? Als je vanuit waarden denkt heb je eindeloos veel kansen om te doen wat goed voelt. En omdat je wel steeds bijstuurt, maar geen einddoel hebt, kunnen je voornemens jaren mee. ’t Is maar een tip!

Ouder

Sat, 22 Dec 2018 15:40:45 GMT

Mijn peettante overleed, kort na mijn vader, en zo zat ik te snel weer in een uitvaartdienst. Niet helemaal vooraan deze keer, maar op rij vijf of zes, achter mijn neven en nichten. Zelfs van de achterkant leken mijn drie oudste neven sprekend op elkaar; op hun kale koppen ontbrak alleen een stempel. Een andere neef, die ik niet meer gezien had sinds zijn communie, kwam ineens binnen met een grijze lok. En een achterneefje van wie ik heus wel wist dat hij bestond, maar van wie ik naast zijn naam niets wist, bleek twee koppen groter dan ik. De dienst was mooi, ik herkende mijn tante in de teksten en in haar kinderen en ik dacht aan mijn vader.

Na afloop bij de koffietafel praatten we bij, mijn neven en nichten, mijn zussen en ik. Het leek of we elkaar voor het eerst ontmoetten. De helft van ons zonder ouders, de anderen met zorgen: mijn vader was de jongste en met zijn nog levende broers en zus ging het niet goed. Het was zo overduidelijk, waar wij (ineens) stonden. Met aan de ene kant de generatie van mijn vader, broos en klein, en aan de andere kant onze kinderen, verlegen, knap, blakend van leven. Onze ronde in de estafette.

Ik vind het mooi dat in het Nederlands het woord ‘ouder’ de dubbele betekenis heeft die het heeft. Dat ouder worden (bijvoeglijk naamwoord) ook inhoudt dat je ouder wordt (zelfstandig naamwoord). Misschien niet letterlijk, als je geen kinderen krijgt, maar ook dan: je leert van het leven en als je je les geleerd hebt, dan geef je die door aan de volgende generatie. Dan geef je iets terug, in wat voor vorm dan ook. Door te leven op jouw manier laat je zien wat jij geleerd hebt over wat belangrijk is. Bij die koffietafel dachten we daar allemaal hetzelfde over. Familie doet ertoe. Iets van ons gedeelde stukje geschiedenis levend houden, als eerbetoon aan onze ouders of als houvast voor onszelf.

Misschien is het wel de tijd van het jaar, die maakt dat ik dit zo sterk voelde. Het einde van iets en het begin van iets anders. Het terugblikken en voornemens maken. Of het komt doordat ik voor het eerst kerstmis vier zonder ouders, maar met het vriendje van mijn dochter. Ik krijg een beetje de neiging om te roepen ‘Oké, ik vat ‘m hoor! Je hoeft het er niet zo dik bovenop te leggen! Ik word ouder, ik weet het!’ Maar ja, tegen wie?

Wat te doen? Je begint een nieuwe app-groep, met al je neven en nichten met wie je als kind nauwelijks contact had. En je plant een barbecue in de zomer, met alle kinderen erbij. Je denkt na over het stokje dat je wil doorgeven. En dan is het tijd voor champagne.

Gewoon: een eerbetoon

Mon, 19 Nov 2018 15:37:17 GMT

Dankbaarheid is het nieuwe chiazaad. Wat het voor je lijf doet weet ik niet, maar als ik de gemiddelde zelfhulpgoeroe moet geloven doet het wonderen voor je geestelijke gezondheid. Innerlijke veerkracht. Balans. Rust. Ik geloof het ook nog. Voor mij geen verplicht schriftje om elke avond in op te schrijven waar ik dankbaar voor ben. Met elk jaar dat ik ouder word, wordt de wereld mooier en worden mijn wensen kleiner. Een midlife crisis is niet aan mij besteed. Ik denk niet ‘is dit alles?’ maar steeds meer ‘dit is alles’. En ik krijg het daar niet benauwd van. Voelt wel goed eigenlijk.

Toen ik 8 was, waren ‘dank u voor deze nieuwe morgen / dank u voor deze nieuwe dag’ de enige zinnen in de kerk die geen vragen opriepen. Ze horen bij een gevoel dat iedereen kent. Als kind had ik er een naar-buiten-zonder-jas-gevoel bij, de belofte van het begin van de zomer. Of juist van die eerste keer dat je in de winter wakker werd in een witte wereld. ‘Nieuw’ als in spannend, fris, onbekend. Een dag die klaar lag om bestormd te worden. Nu word ik stil van een ander soort nieuw. ‘Nieuw’ is nu ‘nog een’, ‘weer een keer’. Nieuw is nu wakker worden met dezelfde mensen, weten dat er weer een kans ligt om goed te maken wat je kapot gesnauwd hebt, om bij te komen na een te volle dag. Het is de belofte van het bekende geworden. Lukte het gisteren niet om de moeder, dochter, vrouw te zijn die je wilde zijn, dan misschien nu wel. En zo niet, dan is het ook goed. We kennen elkaar al langer dan vandaag.

Als je een keer goed geschrokken bent, is de veiligheid van alles wat vanzelfsprekend is het mooiste wat er is

Als je een keer goed geschrokken bent, is de veiligheid van alles wat vanzelfsprekend is het mooiste wat er is. So what, de wasmand puilt uit, de tuin is een gruwel en je hebt nog steeds niet overal plinten? Dit huis is een thuis, met alle lading die dat woord heeft. Hier worden elke dag herinneringen gemaakt, hier hebben we onze eigen oude koeien. Hier is het elke dag Gewoon. Als we aan tafel gaan, schuift iedereen als vanzelf op zijn eigen plek, en in zijn eigen rol, van Opschepper, Spraakwaterval, Aanklager, Culinair Recensent of Grote Zwijger. Als iemand afwijkt, kijkt iedereen verrast op. Zelfs de dagelijkse ergernissen hebben iets van een ritueel: als mijn man de vaatwasser uitruimt klinkt het alsof hij de ene na de andere gietijzeren wok in de pannenla gooit. Onze kinderen en ik stoppen onze vingers in onze oren, mopperen (‘Pa-ap!! / Schat! Alsjeblieft!’), kijken elkaar al oogrollend veelbetekenend aan, en gaan weer verder met wat we aan het doen waren.

Mijn vader stierf, en drie deuren verder werd een meisje geboren. De bomen verliezen hun blaadjes, mijn dochter wordt verliefd. Ik weet, zo ongeveer op de helft (ik hoop dat ik nog even heb), dat het leven hard is en eindig, en soms verschrikkelijk wreed. En dat ik van niks weet, en mijn kinderen nog minder. Met dit leven, in dit land, in ons gezin, elke dag ondergedompeld in vertrouwen. Dat maakt me heel dankbaar. Ik vertel ze: ‘Investeer in wat mee de kist in kan. Dat is het enige dat telt’. En gelukkig is dat geen loze kreet uit een goedbedoeld boekje, maar iets wat ik steeds beter echt kan voelen. Gewoon dit, beetje samen ploeteren met mijn man, mijn kinderen, lieve vrienden. Ups-and-downs delen, van herfst naar lente en weer terug. Mijn kist zit straks propvol alledaags geluk.

ACT en je levenssoep

Fri, 02 Nov 2018 15:32:41 GMT

Dit zou fijn zijn: je wordt wakker en het eerste wat je denkt is ‘Jaaa! Weer een dag!! Ik bruis!’ Je springt uit bed en op de badkamer kijk je blij verrast in de spiegel en roept ‘Halló knapperd!!’, waarop je naar beneden loopt, in je agenda kijkt en bij alles denkt ‘Zin in!’ Zo huppel je je dag in.

Niet iedereen heeft dit dagelijks. Voor wie het wel geldt zou ik zeggen: good for you, houden zo (en roep al die dingen niet hardop want zoiets wordt snel irritant).

Nou zouden we onze dag vast allemaal graag op bovenstaande wijze beginnen, dus als het mogelijk was dacht iedereen wel de hele dag alleen maar positieve dingen over zichzelf, zijn omgeving en zijn to do-lijstje. Maar helaas kunnen we onze gedachten niet zelf uitkiezen. Ik vind het zuur om te merken dat veel mensen zichzelf kwalijk nemen dat het in hun hoofd soms heel ongezellig is. Alsof je met een beetje meer inzet nooit meer ‘ik kan niet’ of ‘ik durf niet’ zou hoeven te denken.

Acceptance and Commitment Training (ACT) leert je dat iedereen wel eens negatieve gedachten en gevoelens heeft en dat het geen zin heeft al je energie te steken in het bestrijden ervan. In plaats daarvan besteed je je energie aan dingen die belangrijk voor je zijn. Jongeren die ik spreek zijn vaak heel streng voor zichzelf. Als ze vertellen dat ze nergens zin in hebben of onzeker zijn volgt vaak meteen daarna hun eigen oordeel: ze snappen ook niet waarom het zo lang duurt, het slaat nergens op, ze hebben eigenlijk genoeg positieve dingen in hun leven, ze zouden alles anders en beter moeten doen. Ze zouden die gedachten niet moeten hebben. Ik gebruik dan soms de soep-metafoor:

Stel je een grote pan soep voor: jouw levenssoep. De bouillon is je karakter, je aanleg en talenten. Alles waar je mee in de wieg lag (Wat wil je zijn? Kippenbouillon? Tuinkruiden?). Alles wat er daarna bij is gegooid, aan groenten of kruiden, dat zijn de gebeurtenissen uit je leven. Elke ervaring is een ingrediënt. Je soep heeft een flinke tijd staan pruttelen. Als je boven de pan gaat hangen ruik je de soep. De geur die ervan afkomt is een logisch gevolg van de mix van ingedriënten. Zo is het ook met je gedachten. Ze horen bij jouw leven, zoals het nu is. Als jij een heel druk en ondernemend type bent en van jongs af aan hebt gehoord dat je niet te handhaven bent in de klas, zou het kunnen dat je van jezelf denkt dat je een moeilijk iemand bent. Misschien denk je snel dat mensen een hekel aan je hebben of dat ze je er liever niet bij hebben. Als jij als kind langdurig gepest bent, ben je waarschijnlijk altijd op je hoede en heb je bijpassende gedachten als je nieuwe mensen ontmoet. Als jij altijd de beste van de klas was en steeds maar weer hoorde hoe slim je was, gebeurt er in jouw hoofd iets anders als je een zes terugkrijgt dan bij je vriendin, die al haar hele leven met de hakken over de sloot overgaat.

Net zo min als jij kan maken dat kippensoep naar uiensoep ruikt zonder de soep te veranderen, kun jij je gedachten veranderen alleen door het te WILLEN. Je gedachten zijn dus ook niet jouw schuld. Je gevoelens ook niet. Ze zijn er gewoon, omdat jouw leven is gelopen zoals het gelopen is. Jouw soep ruikt daarom naar jouw soep.

Ja maar hé, ik hou helemaal niet van deze soep! Wat nu? Kan ik dan niks doen? Jawel, dat kan wel. Je kunt de samenstelling van de soep veranderen. Wat er in zit, zit er in, dat wel. Maar jij kunt toevoegen wat je wil. Beetje bij beetje maak jij van jouw levenssoep een soep naar jouw smaak. Elk ingrediënt is een ervaring. Dus het is zaak om ervaringen te gaan creëren die je leuk vindt. Dat is wat ACT je leert: onderzoeken wat bij je past, waar je blij van wordt, wat je belangrijk vindt. En dat dan gaan doén. Ook als er moeilijke gedachten of gevoelens in de weg zitten. Misschien gaat de kippengeur nooit helemaal weg (blijf je af en toe denken dat je niet goed genoeg bent of dat alles beter moet), maar de uien zullen hun werk doen. Hoe meer lekkers je in de soep gooit, hoe smakelijker ‘ie wordt.

Dus, chef, wat wordt ‘t?

De scholen zijn weer begonnen!

Fri, 07 Sep 2018 14:29:19 GMT

Wat er zo leuk is aan het onderwijs, naast al het andere? Dat je elk jaar een nieuwe start kunt maken. Drie weken geleden, hier thuis, maakten vijf mensen zich klaar voor een nieuw schooljaar: twee ouders, drie kinderen.

V&D was net failliet verklaard toen mijn jongste naar de brugklas ging. Toen een klein drama, want waar moesten we naar toe voor schriften en kaftpapier?! Ik herinner me de uren op de schoolcampus nog uit mijn eigen jeugd, en het kopen van schoolspullen was bij de oudste twee een dagvullend uitje geweest. Alleen die agenda al, een verkeerde keuze betekende sowieso een valse start. Goed, ook nummer drie vond het perfecte kaftpapier, met matching washi tape en etiketten, bij de HEMA. Zij kreeg van school de verplichte Plenda, maar dat was natuurlijk té oneerlijk, dus ze kreeg van ons ook nog een agenda.

We zijn een paar jaar verder. Eén HBO’er die niets nodig heeft behalve een lekkende pen, en twee meiden die op de allerlaatste dag nog even op en neer racen voor wat kaftpapier en een voordeelpak saaie schriften. Over agenda’s maakt niemand zich meer druk. Willen jullie nog washi tape, jongens? Of markeerstiften? ‘Mam, serieus, we zitten niet meer in de brugklas.’ Oh ja. Maar, haha, alles is nog niet voorbij. Ze schrijven op alle schriften héél netjes hun naam en overleggen welke kleur schrift bij welk vak hoort. Deze mama geniet op afstand.

In de laatste vakantieweek komen de meeste docenten alvast even kijken. Even wennen, wat kletsen, beetje kopiëren. Het is mijn 21e jaar, dan mag het ook wel voelen als familie, toch? De begroetingen, de verhalen, het is een warm bad.

De roosters verschijnen op de laatste zaterdag op Magister. Commentaar en advies vliegt over de tafel: ‘Van de Bos? Alleen maar PowerPoints en die heb ik boven nog.’, ‘Heb je Jansen?! Je gaat slapen, sowieso.’, ‘Mevrouw Vink! Aah, zij is echt superlief!’. Ik vraag me hardop af hoe mijn leerlingen mij zouden typeren. Mijn zoon, stellig: ‘Easy: superraar.’ Dan bekijken mijn man en ik onze klassenlijsten. ‘Leuk, leuk, ken ik niet, meteen vooraan zetten, da’s echt een leuke vent!, ken ik niet…hm..beetje apart meisje..Deze ouders mailen in de eerste week al..’. Etcetera. Dat vinden de kinderen dan toch wel vreemd. Hoezo gaan jullie al die leerlingen bespreken?!

En dan de eerste lesdag. Leerlingen lijken een jaar ouder of een kop groter na zes weken vakantie. Wat is er in de zomer gebeurd? Ze worden doodgegooid met kennismakingsspelletjes, maar de kat laat zich nog niet uit de boom kijken. Een bekende leerling lijkt in een nieuwe klas ineens iemand anders. Doubleurs zijn hun bravoure verloren of zetten meteen de toon. Ik neem me altijd van alles voor, en blijk dan na een paar weken gewoon weer mezelf.

Het duurt maar even, een week of twee, voor de brugklassers iets langer. En dan draait de machine weer, ebt de ijver weg of slaat de stress toe, vinden de klassen hun voorzichtige vorm. Doet iedereen weer gewoon.

Hier thuis kunnen we al afvinken:

de eerste ophef over ‘vies brood’, en wat allemaal ongeschikt is als lunch (‘Dit kan ik gewoon écht niet eten.’)
een discussie over wanneer de bedtijden aangepast worden, bij een nieuw schooljaar of een verjaardag,
en een vlammend betoog van mijn dochter over verantwoordelijkheid, met als doel de vakantieregeling over het telefoongebruik in schoolweken voort te zetten.

Ja, de scholen zijn weer begonnen!

In de bubbel: meer contact

Sat, 01 Sep 2018 14:22:45 GMT

Mijn vader overleed vorige week, toch nog vrij plotseling. Hij had de ziekte van Alzheimer, in een vergevorderd stadium, en ging hard achteruit. We hadden z’n spullen al verdeeld en een stapeltje foto’s apart gehouden voor zijn afscheid. Maar dat het zo snel zou gaan, binnen één etmaal van ‘hij voelt een beetje warm’ naar zijn laatste adem, dat was onverwacht. Verbouwereerd stonden we buiten op de uitvaartbegeleider te wachten. Zo begon een verdrietige en bijzondere week die werd afgesloten met zijn uitvaart.

‘Ik weet niet wat ik met mezelf aan moet. Ik wil terug in de bubbel!’ appte mijn zus de ochtend na de crematie. Ik snapte precies wat ze bedoelde. Voor mij was dit de vierde keer dat ik van begin tot eind bij het regelen van een uitvaart betrokken was, oftewel: de vierde keer dat er iemand overleed van wie ik veel hield. En elke keer, nu weer, werd ik getroffen door datgene wat mijn zus ‘de bubbel’ noemt. Het is net of er in zo’n week andere omgangsvormen gelden, of alle buitenkant wegvalt. Alle emoties zijn zichtbaar, en dat mag gewoon. De normale ruis van het leven van alledag, met al die verplichtingen, het eindeloze moeten, is er even niet. Geen werkmail, geen heel belangrijke klanten die gebeld moeten worden, geen notulen die geschreven of gelezen moeten worden, alles op pauze. Eén focus, één gezamenlijk doel, samen iets moois maken voor een ander. En ik kan me moeilijk voorstellen dat het toeval is, wat ik vier keer zag gebeuren. Dat iedereen als vanzelf ging doen waar hij goed in was: de een regelen, de ander schrijven, iemand ‘deed’ de bloemen, een ander had ineens voor iedereen brood gesmeerd. Het was ineens zo makkelijk om elkaar een compliment te geven, te troosten, vast te houden. Zo vanzelfsprekend samen.

Het deed me denken aan mijn kraamtijd. Aan de keren dat ik met collega’s en leerlingen een week naar het buitenland ging. Aan die keer dat ik in Afrika in het ziekenhuis belandde met malaria. Ik ben verschrikkelijk hardleers, blijkbaar. Want ik heb mijn conclusies al eerder getrokken: bij heftige emoties zoeken mensen elkaar op. Grote gevoelens wil je delen. En wie zich verbonden voelt, wordt een betere versie van zichzelf. Eerlijker, dapperder, guller. Het is makkelijker jezelf te laten zien, uit te spreken wat er in je leeft, als je voelt dat het kan. En wie meer zichzelf is, komt beter tot zijn recht. Bovendien is geven geen opgave, als je voelt dat je samen bent. Dan gaat lief zijn voor elkaar vanzelf.

Het is natuurlijk heel raar om te zeggen dat ik genoten hebt van de week waarin ik afscheid moest nemen van mijn vader. En toch is het zo. Er is ook verdriet. Natuurlijk. Maar ik heb weer even gezien dat er achter elk gezicht een mens zit met dezelfde gevoelens als ik, en dat we allemaal snakken naar hetzelfde. Minder buitenkant, meer contact. Laatst las ik het mooi verwoord door psychiater Dirk De Wachter : ‘We hebben reëel contact nodig en de behoefte om elkaar in de ogen te kijken.[…] De sleutel voor de moderne mens ligt in het samen dragen van de lastigheden van het leven’. Zo heb ik het ervaren. Ik heb ook gemerkt dat ik best ‘nu even niet’ kan zeggen om mijn energie te steken in wat voor mij het meest belangrijk is. Dat ik me juist sterker voel na deze week van kwetsbaarheid. Ik neem me dus voor (inderdaad, alweer) om me ook buiten de bubbel zoveel mogelijk te gaan gedragen als erin. Eens kijken wat er gebeurt.

Eén portie pijn en pech, alstublieft!

Thu, 14 Jun 2018 13:40:52 GMT

Newsflash: het leven is niet maakbaar. Bij een normaal leven hoort af en toe een tegenvaller, een dip, of soms zelfs iets wat heel veel pijn doet. Ik spreek regelmatig jongeren die niet lekker in hun vel zitten. Soms beginnen ze te vertellen en kost het me moeite niet over de tafel te springen om ze een dikke knuffel te geven. Wat kinderen af en toe moeten meemaken is niet mis. Maar even vaak hoor ik het aan en denk ik: wat jij nu beschrijft, dat heet gewoon leven. Met ups en met downs, daar word je een compleet mens van. Waar hebben onze kinderen het idee vandaan dat er iets mis met je is als je even niet helemaal happy bent?

Van ons, denk ik. Als ze ‘maar’ gelukkig zijn, toch? Alsof dat niet zo veel gevraagd is, permanent gelukkige kinderen. We doen alles voor ze, helpen waar we kunnen, staan joelend aan de zijlijn van hun leven, en het enige wat we terugvragen is dat ze lekker meedoen met de rest en…gelukkig zijn. En van social media, waar we allemaal alleen maar laten zien hoe fantastisch ons leven is, en hoe knap en succesvol we zijn, de klok rond gezond etend, sportend, genietend van ons leven, verliefd op onszelf en onze naasten #lovemylife.

De boodschap is ‘het is er niet’ of ‘we pakken het aan, en dan is het er niet meer’.

Ik hoor keer op keer twee dingen: je mag je niet rot voelen en als het toch zo is mag je het niet laten merken. Je mag je niet rot voelen. Dat is blijkbaar wat we onze kinderen leren. Of nou ja, het mág wel, maar dan moeten we er wel meteen iets aan dóen. Wij als ouders (ik hoor daar bij) verdragen niet dat onze kinderen verdrietig, boos of bang zijn. We schrikken daar van. We willen het niet zien. Dus óf: ‘Stel je niet aan. Schouders eronder!’ of we trekken ten strijde: naar de hockeycoach voor een plek in een ander team, naar de juf voor een andere plaats in de klas of een ander advies, naar ouders van klasgenoten voor overleg over een verloren vriendschap. Of linea recta naar de huisarts voor een verwijzing naar een psycholoog. De boodschap is ‘het is er niet’ of ‘we pakken het aan, en dan is het er niet meer’. Ik pleit voor iets anders. Ik wil dat we onze kinderen leren dat verdriet, pijn en angst bij het leven horen. Dat het niet slecht met je gaat als je je een tijdje slecht voelt. Dat alle mensen, iedereen die ze elke dag thuis en op school zien, twijfel, onzekerheid en frustratie kennen. Het is supernormaal. Je kunt er best over praten, het lucht vaak op maar het lost niet alles op. En dat hoeft ook niet.

Begrijp me goed, ik ben zeker niet tegen hulp vragen of bieden. Ik ben blij als iemand door mijn steuntje in de rug lichter de deur uit gaat. Jongeren die zich verontschuldigen voor hun gevoel (en dat doen ze! ‘Ik weet wel dat andere mensen veel ergere dingen hebben..’) zeg ik altijd dat er geen weegschaal bestaat die pijn weegt en zegt of jouw verdriet groot genoeg is om te komen. Jij hebt er last van en je wil je anders voelen. Het vergt moed om dat te durven zeggen. Wel hoop ik voor de toekomst dat mensen, jonge mensen voorop, leren open te zijn over wat ze dwars zit en wat zwaar weegt. Op de eerste plaats tegen zichzelf. Dat ze begrip en herkenning vinden als ze erover praten. En vooral: dat degenen met wie ze hun gevoelens delen hun vertrouwen uitspreken, zodat ze ook zelf gaan geloven dat ze om kunnen gaan met wat op hun pad komt. Of het nou een echtscheiding, het verlies van een dierbare, een gebroken hart of ‘gewoon’ de puberteit is, de meeste mensen kunnen veel aan als hun pijn er mag zijn en ze de tijd krijgen om even te worstelen.

Met behulp van Acceptance and Commitment Training en mindfulness probeer ik in mijn praktijk en op de school waar ik werk zoveel mogelijk jongeren te leren dat je niet op de vlucht hoeft te slaan voor je eigen binnenwereld. In plaats daarvan kun je rustig op weg naar je toekomst, binnenwereld en al. Zoeken mag, en af en toe struikelen ook. Gewoon steeds een stap.

Tja, en thuis…probeer ik mijn zoekende kinderen dit ook te leren door te laten zien dat ik me soms ook liever onder een dekbed verstop en ontspannen te reageren als ze zich een tijdje zichtbaar rot voelen. Dat eerste lukt al heel goed.

Meer weten over ACT? Klik hier of neem contact op.

Praten met je puber

Sun, 29 Apr 2018 13:32:28 GMT

PUBERCOACHING, RELATIE EN COMMUNICATIE

Ken je die chef-kok die thuis macaroni met ham en kaas eet? De interieurstylist wiens huis géén evenwichtig, eclectisch geheel van vintage en design is, maar gewoon een troep? Ik hoor in het rijtje van mensen die hun skills bij de voordeur achterlaten, en thuis niet lijken te kunnen beschikken over hun professionele kwaliteiten. Of de kans niet krijgen, omdat ze nou eenmaal niet samenleven met mensen die actief op zoek zijn naar die kwaliteit, dat kan ook. Anders gezegd: noch mijn man noch mijn kinderen zoeken mij op voor een goed gesprek. Mijn man omdat hij niet worstelt met levensvragen, de klok rond positief is en geen stress kent. Het bestaat, mensen: ik leef met de personificatie van rust en vertrouwen. Zelf volg ik scholing op scholing en vouw ik mezelf dagelijks dubbel op een yogamat, om vervolgens hopelijk ooit zo ontspannen te zijn als mijn man, die ondertussen gewoon op de bank zit. En van ons tweeën ben ik de coach. Ironie!

Dan de kinderen. Drie stuks, tussen 14 en 17. Laatst stond ik de keuken op te ruimen en ving ik een gesprek op tussen de drie, nog aan tafel. Er was sprake van een ‘love interest’, een ‘crush’. Ik draaide me verrast en geïnteresseerd om. Hoe, wie, wat, waar? Nou, ze maakten me snel duidelijk dat ik heus wel zou worden ingelicht bij vaste verkering, maar tot die tijd zeker niet. Ze waren het erg met elkaar eens. “Jij gaat dan meteen van alles vragen!” “Jij komt dan na drie weken nog met ‘Hoe is het afgelopen met die-en-die?’” en “Jij onthoudt dat dan allemaal!”

Juist. Ik had het moeten weten. Een moeder is een moeder. Schoenmaker, blijf bij je leest. Een therapeut of coach stelt vragen, neemt je gevoelens serieus, onderzoekt met je wat je wilt. De setting bepaalt dat een Echt Gesprek oké is, zelfs fijn. Je geeft je bloot, doet de deur dicht, en gaat terug naar je gewone leven. Een Echt Gesprek met je ouders, waarin gedachten en gevoelens expliciet benoemd worden, is voor veel jonge mensen ongemakkelijk. Vooral als je zelf nog helemaal niet goed snapt wat je nou eigenlijk allemaal voelt, denkt en wil. Het maakt je kwetsbaar, en zeker face-to-face aan de keukentafel kan het een beetje te veel van het goede zijn. Pubers hebben behoefte aan zelfstandig worstelen, dubben, uitproberen. Ze willen een beetje afstand van papa en mama. Dat hoor ik vaak en blijkt dus ook te gelden voor mijn eigen kinderen. Point taken!

Uitnodigen ja, uithoren nee

Een moeder, een ouder, moet het anders aanpakken. De regie voor het gesprek bij het kind laten. Beschikbaar zijn, luisteren. Het gesprek op gang houden door te laten merken dat je ze hoort, zonder als een pitbull-interviewer vraag na vraag af te vuren (zó erg was ik niet, maar ik..eh..snapte de reactie van mijn kinderen wel. Ik geniet zo van het meebeleven van hun jeugd dat ik kan doorslaan in belangstelling. Loslaten betekent ook accepteren dat een steeds groter deel van hun leven voor jou niet vanzelfsprekend bekend is. Vind ik een dingetje, zeg maar). Liefst een beetje terloops, dat houdt het luchtig. Tijdens het afwassen bijvoorbeeld, of – in geval van een vaatwasser- in de auto, of tijdens een rondje met de hond. Als jouw aandacht ogenschijnlijk op iets anders gericht is, en er geen oogcontact is, praten pubers vaak makkelijker. Creëer momenten voor deze ‘light variant’ van een Echt Gesprek, slik je adviezen weg en geniet.

Dus. Ik ben nu heel bewust terug bij de Pan Soep Aanpak. De term heb ik gestolen van een vader die minder was gaan werken en vertelde dat hij het meest genoot van de momenten dat hij stond te koken. Terwijl hij in de soep roerde kwamen zijn kinderen een voor een af en toe wat vertellen. Iets over hun dag, wat leuk was of tegenzat. Hij humde wat, zei ‘Oh?’ of ‘Goh!’ en roerde in de soep. En dat was alles wat ze wilden.

ACT en de moeder die het goed bedoelde

Thu, 05 Apr 2018 13:25:31 GMT

Ik ben fan van ACT. ACT, Acceptance and Commitment Therapy, is een variant van cognitieve gedragstherapie die mensen leert hun negatieve gedachten en gevoelens toe te laten, zonder hun gedrag er door te laten bepalen. Met andere woorden, je kunt iets eng vinden en het toch doen. Je kunt richting geven aan je eigen leven, al piept een onzeker stemmetje in je hoofd ‘dit lukt nooit! Ze vinden je vast raar!’.

Onderstaand verhaaltje gebruik ik wel eens als ik met jongeren praat over hun drukke hoofd dat ze onophoudelijk plaagt met allerlei gedachten over hoe ze zouden moeten zijn en doen. Mijn bedoeling met het verhaaltje is om jongeren te laten zien dat dat stemmetje niet de vijand is en niet bestreden hoeft te worden. We kennen het allemaal. Het is het stemmetje van een goedbedoelende, soms niet al te handige ‘adviseur’ die ons probeert te behoeden voor gevaar.

Er was eens een vrouw die zwanger was van een jongetje. Ze liep op straat te genieten van het mooie weer en het getrappel in haar buik toen ze opeens iets heel ergs zag gebeuren. Ze schrok verschrikkelijk en rende overstuur naar huis. In de maanden die volgden kon ze het voorval maar moeilijk loslaten. Ze dacht de hele tijd aan het baby’tje in haar buik. Als hem maar nooit zoiets zou overkomen! Ze nam zich voor er alles aan te doen om haar zoontje te beschermen. Het jongetje werd geboren en was een vrolijk kind. Hij woonde met zijn moeder in hun veilige huis en was gelukkig. Toen hij wat ouder werd wilde hij naar buiten. ‘Nee, dat kan niet’, zei zijn moeder, ‘je bent te klein’. Hij speelde vrolijk verder en werd groter. Er kwamen kinderen aan de deur om hem te vragen mee te spelen. Hij keek hoopvol naar zijn moeder. ‘Nee, dat kan niet’, zei ze, ‘buiten is het te gevaarlijk’. Het jongetje groeide op en zat soms voor het raam. ‘Hier binnen ben je veilig’, zei zijn moeder, ‘om naar buiten te gaan moet je veel groter en sterker zijn. Daar is het veel te gevaarlijk voor jou. Je bent niet sterk genoeg.’ Op een dag was de moeder van het jongetje boodschappen doen. Ze was vergeten de deur dicht te doen. Hij stond voor de open deur en keek naar buiten. Met bonkend hart sloot hij de deur en draaide hem op slot.

Wat vind je van de moeder? vraag ik de jongeren dan. Wat zou je tegen het jongetje willen zeggen? En: houdt de moeder van het jongetje? Werkt haar aanpak?

De antwoorden zijn altijd hetzelfde en helpen de houding te bepalen die ik ze graag help aannemen ten opzichte van hun eigen angsten en onzekerheden. De moeder bedoelt het goed, maar helpt het jongetje niet. Wat ze ook gezien heeft, de wereld is niet alleen maar slecht en iedereen gunt het jongetje ook een leven buiten.

Ieder van ons heeft dingen meegemaakt. Dingen waar we van schrokken of die ons verdrietig of onzeker maakten. Onze interne adviseur heeft dat allemaal gezien en probeert ons te beschermen door vergelijkbare situaties te vermijden. Dat pakt hij af en toe een beetje klunzig aan. Ben je ooit uitgelachen tijdens een spreekbeurt, dan roept onze adviseur zo gauw je in de klas een beurt krijgt al ‘ze gaan je uitlachen!’ Om je maar vast te waarschuwen voor wat er kan komen. Een onvoldoende gehaald terwijl je goed geleerd had? ‘Jij kunt geen wiskunde’. Om teleurstelling voor te zijn. Heb je ooit een steek van jaloezie gevoeld omdat iedereen lachte om een grappige klasgenoot? Dan roept de adviseur de hele dag ‘zeg ‘ns wat! Doe ‘ns wat leuker!’ Zo probeert hij ons te helpen. ‘Je moet meer zus! Je moet zeker nooit meer zo!’

Vaak is het helemaal niet duidelijk waarom hij roept wat hij roept. En dat doet er ook niet toe. Hij bedoelt het goed, zoals de moeder in het verhaaltje. Maar hij kletst een hoop onzin. Ik probeer de jongeren met wie ik werk, en mezelf (!) te leren dat je je adviseur af en toe vriendelijk kunt bedanken voor de tip, maar het advies mag negeren. Naar buiten, de wereld in.

ACT is positief, praktisch en op actie gericht. Dat maakt het heel geschikt voor jongeren. Wil je meer weten? Kijk dan hier of neem contact op.

In plaats van zeuren

Mon, 26 Feb 2018 14:21:20 GMT

Ik zeur. Het is waar. Niet altijd, maar soms kan ik het heel goed. Als ik ergens een pijntje heb kan ik het niet laten dat te benoemen. Het komt zelden voor dat ik een muggenbult heb zonder dat mijn gezin dat weet. Niemand was meer verrast dan ikzelf toen ik een enorme bikkel bleek tijdens de bepaald niet flauwe bevallingen van mijn drie kinderen. De grote beloning aan het einde van het lijden maakte alles anders voor mij. Denk ik. Of het was de roes, de oerkrachten, whatever.

Ik kan thuiskomen na een drukke dag en ‘Hoi schat!’ op dezelfde adem laten volgen door ‘Ah…waarom heb je dat nou niet even opgeruimd?! Nou staan die schoenen/de ontbijtspullen/… hier nóg!’ Ik kan rustig élke keer dat ik samen met mijn man in de auto stap opmerken dat de auto wel heel vies is en nodig gewassen moet worden. Ik durf dat te bekennen omdat ik zeker weet dat veel mensen (oké, veel vrouwen) dit herkennen. Het laatste deel dan hè, het klagen over pijntjes is meestal de afdeling van de man. Ik doe dat gewoon allebei, geëmancipeerd als ik ben.

Het is geen leuke eigenschap en als ik met mij moest samenleven zou ik dit heel irritant vinden. Aan de pluskant: ik benoem ook alles dat ik leuk vind en ik vind veel leuk, dus per saldo ben ik geen vervelend gezelschap. Mijn man zou op mijn gemopper kunnen reageren met ‘Ja, dat weet ik nou wel!’ Dat doet hij gelukkig niet. Hij weet dat ik het even moet zeggen als ik het denk, en dat er verder niks achter zit. Op ‘bepaalde dagen in de maand’ als ik ons hele huis wil renoveren en op stel en sprong naar de stort wil rijden om alles wat mij plotseling tegenstaat te dumpen, doet hij voor de lieve vrede zuchtend een extra klusje of hij brengt mij een glas wijn in bad. Mijn man weet met wie hij getrouwd is en heeft gaandeweg mijn gebruiksaanwijzing uitgevogeld. Ik heb geleerd te zeggen wat ik nodig heb als me iets dwars zit. Rechtstreeks en zonder zeuren. Nu vind ik dat vanzelfsprekend en gaat het me gemakkelijk af, maar dat is ooit anders geweest.

Ik ga voor het gemak nu even generaliseren. Sla dit stuk over als je snel beledigd bent. Mannen zijn over het algemeen vrij simplistisch als het aankomt op emoties. Ze gaan af op wat ze zien en horen, en gaan niet standaard op zoek naar een diep weggestopt, compleet ander verhaal. Als hun vrouw drie keer zegt dat er niks is, dan zal er wel niks zijn. Heeft hij dat chagrijnige gezicht vast verkeerd begrepen of zo. Als hun vrouw tierend door de keuken banjert, is ze boos. Dat ze eigenlijk aan het eind van haar latijn is, zich miskend en onbegrepen voelt, een huilbui en een knuffel nodig heeft, komt niet in hem op. De vrouw in kwestie vindt het ongelooflijk dat haar man niet snapt wat er aan de hand is en vindt dat haar soulmate toch gewoon zou moeten aanvoelen waar ze behoefte aan heeft. Als ze het eerst moet gaan spellen, dan laat maar.

Newsflash: zo schiet het niet op. Vandaar mijn advies, waarbij ik me weer even baseer op Marshall Rosenbergs Geweldloze Communicatie (zie ook hier , voor een voorbeeld over praten met pubers). Het klinkt heel simpel, maar het is best moeilijk. Dit is wat je doet:

Je beschrijft de situatie die een negatief gevoel bij jou uitlokt. Wat gebeurt er?
Je beschrijft hoe je je voelt. Niet alleen het bovenste laagje, maar ook wat er onder zit.
Je bedenkt wat je nodig hebt om je beter te voelen en benoemt dat.
Je vraagt je man/vrouw/kind/collega of ze je hierbij kunnen helpen.

Stel: je bent een gemiddelde vrouw met te veel hooi op haar vork. Je wil een goede moeder zijn en een leuke partner, een gewaardeerde werknemer en een attente vriendin. Je wil een goed lijf en een schoon huis. Af en toe wordt het je allemaal te veel en dan zijn dit je mogelijkheden, in een voorbeeldsituatie die vast wel lijkt op wat er ooit bij jou thuis gebeurt. Optie 1 noem ik even de onderbuikreactie en optie 2 je aanpak met behulp van geweldloze communicatie:

Optie 1:

Het is hier een bende en er is niks in huis! En niemand heeft hier natuurlijk bedacht dat we ook nog moeten eten! Je wist toch dat ik later zou zijn?!

(subtekst: er is hier van alles niet naar mijn zin en dat ligt aan jou/jullie)

Nou, ook hallo! Maak je niet zo druk, dan eten we toch een keer pizza. Ga gewoon even zitten.

Ja, lekker makkelijk! En het huis stofzuigt zichzelf dan zeker? En we hebben al pizza gehad dit weekend, dus dat kan echt niet! Ik ga nu naar de supermarkt, zorg jij dat de vaatwasmachine is uitgeruimd, en zeg tegen de kinderen dat ze moeten stoppen met gamen!

(subtekst: ik moet hier ook alles regelen! )

Oké, wat jij wil. Jaaa, ga nou maar!

(gevolg: opgefokte, geïrriteerde vrouw en dito man)

Optie 2:

Het huis is niet opgeruimd en er is geen eten. Als ik al moe thuis kom van een lange dag, vind ik dat heel vervelend. Het voelt alsof ik in mijn eentje verantwoordelijk ben voor ons gezinsleven. Ik word er boos en gefrustreerd van (dit is de zichtbare laag), en ook paniekerig omdat het te veel is (dit zit dieper, en laten we vaak weg). Ik wil heel graag voelen dat we het samen doen, dat we samen de verantwoordelijkheid nemen. Ook voor het geregel en het denkwerk. Want zo trek ik het niet, ik hou het niet vol. En dan ga ik mopperen, wat ik niet wil. Wil jij straks even met mij gaan zitten om te kijken wat we hierover kunnen afspreken?

Zoiets. Dan ben je er niet natuurlijk, maar dan heb je wel gezegd dat je geen (of op z’n minst: niet alleen een) boze bitch bent, maar iemand die hulp nodig heeft. In plaats van je partner van je af te schreeuwen, vraag je hem juist om dichterbij te komen.

Als je van jezelf weet dat je op zo’n moment nooit de rust hebt om zoiets te zeggen, probeer je dan te beperken tot de laatste vraag, en zorg dat je wat later de rust neemt (ja, gewoon NEEMT, dus, voor jezelf) om even stil te staan bij wat je voelt en bij wat je zou willen, en ga dan het gesprek aan.

Neem van mij aan: de gemiddelde man vindt niets fijner dan een vrouw die zegt wat hij moet doen om haar blij te maken, zonder drama. Lekker duidelijk. En voor de gemiddelde vrouw is het heel verfrissend om dat hardop te zeggen. En dan heb ik het dus niet over dat lijstje klusjes.

Gewoon een keer proberen.

VMBO voor een prachtbaan

Tue, 13 Feb 2018 14:16:22 GMT

Minister Slob vraagt aandacht voor de zorgelijke daling van het aantal vmbo-leerlingen. Ouders moeten stoppen met pushen, ons land heeft behoefte aan leerlingen met een praktische opleiding. Wist ik allang. Maar de afgelopen jaren heb ik het ook gevoeld, en niet een beetje.

Mijn vader heeft de ziekte van Alzheimer. (voor meer daarover, klik hier ) Hij zit inmiddels op de derde afdeling voor dementerenden, sinds het thuis niet meer ging. En voor de derde keer word ik getroffen door wat ik zie bij zijn verzorgsters. Op de vorige afdeling woonden alleen maar mensen in een vergevorderd stadium van dementie. Als je daar binnenkwam liep je tegen de stilte op als tegen een muur. Er werd niet gepraat, een beetje gemurmel en gemopper daargelaten. De bewoners waren zich nauwelijks meer bewust van hun omgeving. Ze aten niet, of alles wat ze voorgeschoteld kregen, wat het ook was. Wieteke werkte daar. Op een dag hoorde ik van haar dat ze zo’n fijne ochtend gehad hadden. Ze hadden heel uitgebreid en feestelijk ontbeten. Ik vroeg even door. Wieteke had de avond van tevoren tot 10 uur moeten werken en was die ochtend weer om 7 uur begonnen. Het ontbijt had haar zo leuk geleken voor de bewoners. Dus had ze ’s avonds Danerolles croissants gekocht en gerold en de tafels mooi gedekt. ‘S morgens had ze voor sinaasappelsap en eitjes gezorgd en toen met haar collega iedereen uit bed gehaald. Natuurlijk werd er ’s morgens ook vooral een beetje wazig gekeken, wat gemurmeld en gemopperd. Niemand van de bewoners kan Wieteke bedankt hebben. Maar het kan niet anders dan dat ze de liefde gevoeld hebben waarmee hun feestontbijt was bereid. Als je dag in dag uit met mensen werkt met wie interactie zo moeilijk is, en je blijft dan naast je drukke schema dit soort extraatjes verzinnen, omdat je de mensen in de bewoners blijft zien, dan ben je goud waard. Het helpt mij als dochter enorm te weten dat er Wietekes zijn waar mijn vader woont.

Op Carnavalsmaandag neem ik de trein van hossend Eindhoven naar Hoorn, waar mijn vader een tijdje terug naar toe verhuisd is. West-Friesland en Brabant lijken in niks op elkaar: de omgeving is anders, het accent, de woorden. Maar de mensen zijn er even lief. Als ik binnenkom zit papa in de kamer, behangen met serpentineslingers. Blijk ik net het carnavalsfeest gemist te hebben! In Hoorn?! Weer wat geleerd. De activiteitenbegeleidsters en verzorgenden vertellen hoe leuk hij het vond en het lijkt alsof ze dat zelf net zo fijn vonden om te zien als ik het vind om dat te horen. Als ik informeer hoe dat dan gaat, zo’n viering, en of er nog iemand mee kon zingen, zeggen ze: ‘nou ja, wíj hebben het zweet op ons voorhoofd staan! En de polonaise kan niet meer, maar dan doen we een dansje dat nog wel kan.’ Ik denk dat het raar overkomt om iemand na zo’n opmerking te zoenen, dus ik zei maar gewoon ‘wat fantastisch wat jullie doen’ . Als iemand van wie je houdt ziek is, ben je voor hoop en gemoedsrust afhankelijk van anderen. Ik moet de trein terug kunnen nemen in de wetenschap dat mijn vader in goede handen is. Dat vertrouwen is onbetaalbaar.

Ik vraag me af: die ouders die gruwen van het vmbo en een mbo-opleiding voor hun kind te min vinden, zouden die hun vader in een verpleeghuis achter hebben moeten laten? Hebben die wel eens de thuiszorg moeten bellen voor een familielid? Hebben die zelf wel eens zorg nodig gehad en ervaren wat oprechte betrokkenheid, een welgemeend ‘goedemorgen’ en een opbeurend grapje betekenen? Goede zorg maakt lijden dragelijk en houdt de mens in de zieke zichtbaar. De Wietekes van deze wereld zouden op handen gedragen moeten worden.

Chill, puber

Fri, 02 Feb 2018 14:12:20 GMT

Tegenwoordig kijk ik niet meer op van een scholier met burn-outverschijnselen. Elke dag krijg ik wel een mailtje over een congres of studiedag over depressies onder jongeren. Ik hoef niet te gaan, want ik ben er inmiddels bekend mee. Ik spreek regelmatig tieners die de lat zo hoog leggen dat ze er ziek van worden of die langdurig somber zijn omdat ze het allemaal niet meer weten. Uit een onderzoek van Metro afgelopen jaar bleek dat 63% van de jongeren tussen de 18 en 34 jaar een psycholoog heeft bezocht, voornamelijk vanwege stressgerelateerde klachten. Jongerenkrant 7Days kwam met vergelijkbare cijfers na hun onderzoek onder scholieren: 75% ervaart de druk als te hoog. Er wordt veel geschreven over de oorzaken van deze trieste trend en, geholpen door twintig jaar ervaring in het voortgezet onderwijs, wil ik wel even samenvatten wat er speelt. Zonder te pretenderen volledig te zijn.

Leave a comment

De gemiddelde millenial is chronisch overprikkeld. Daar komt het op neer. Zo gauw ze wakker zijn staan jongeren ‘aan’, zijn ze in contact met anderen, moeten ze reageren. Leave a comment, hup, schiet op! Ze zien de hele dag foto’s en posts voorbij komen van leeftijdgenoten die het allemaal voor elkaar lijken te hebben. Ze horen en zien dus de hele dag wat er mogelijk is. Hoe hun leven er ook uit zou kunnen zien, als ze het goed aanpakken. Zowel vóór als direct na een drukke schooldag gaat het bombardement van meningen en must haves door. Waar wij als volwassenen vroeger thuis even konden bijkomen van het Grote Vergelijken met klasgenoten, even gewoon ons onduidelijke zelf konden zijn, neemt de puber van nu zijn peer pressure letterlijk mee naar bed. Geen adempauze. Het bijhouden van de apps en posts kost uren per dag en niet meedoen lijkt geen reële optie. Het constante verkeer via social media is zo dwingend dat de meeste pubers zich daar niet aan kunnen onttrekken. Wie een puber heeft, weet het: de telefoon is er altijd. Vaak houden ze tijdens andere activiteiten al één oog op hun mobiel, maar als er even niks anders te doen is, dan sowieso. Elke mogelijke seconde stilte wordt opgevuld met een informatiestroom van buiten. Zo hoef je je nooit te vervelen. Zo is er nooit tijd voor reflectie. Zo kun je blijven wegduiken voor wat er van binnen gebeurt.

Het leven is maakbaar, of…?

In die veelheid van voorbeelden is het al bijna niet te doen om te bepalen wat jij wil, hoe je zelf wil zijn, wat bij je past. En onze kinderen lijken er steeds minder ruimte en steeds minder tijd voor te krijgen. Ik ben zelf een goedbedoelende ouder die het beste wil voor haar kinderen, dus ik wil niemand voor het hoofd stoten. Maar wat ik om mij heen zie vind ik soms heel pijnlijk. Ouders zijn zo bang dat ze hun kind tekort doen of een mogelijkheid onthouden, dat de hulptroepen al in de kleuterklas worden ingeschakeld. Er komt hulp voor jou, want jouw tempo is niet goed genoeg. Waar talent lijkt te ontbreken wordt ondersteuning aangevraagd. The only way is up. Vaak begrijpelijk en soms ook heel terecht, maar we slaan er wel in door. Alsof er maar één route is naar een fijne toekomst: die van een vlekkeloze schoolloopbaan, een mooie carrière en maatschappelijk succes. Wat dat dan ook mag zijn. Het is een wrange paradox: alles lijkt nu mogelijk, voor iedereen die er zijn best voor wil doen. En nu alles kan, wordt iedereen aangespoord hetzelfde te kiezen. Een theoretische opleiding, liefst vwo. Als het er misschien in zit, dan proberen we het er uit te halen. Helaas wordt soms vergeten dat een kind meer is dan zijn cognitieve capaciteiten. Dat niet elk kind dat het vwo aankan, daar ook op zijn plek is. De focus op presteren maakt kinderen blind voor wie ze zijn. Bovendien, ook kinderen die de vrijheid voelen om zelf een richting te kiezen weten het soms niet of willen soms iets niet. Omdat het pubers zijn. Omdat dat precies is waar de puberteit om draait: zoeken, draaien, uitproberen, ontdekken. Dat mag tijd kosten. Soms zijn de schoolresultaten dan even niet het belangrijkst. Veel ouders, en dus ook hun kinderen, durven de tijd niet te nemen. Hebben niet het vertrouwen dat de zoektocht iets oplevert. Dus spreek ik bezorgde tieners die ‘al drie weken’ niet lekker in hun vel zitten en gestreste kinderen die voor hun zelfvertrouwen afhankelijk zijn van een 8 gemiddeld. Ik neem iedereen serieus en zoek naar de juiste reactie op de zorg die ze uitspreken, maar steeds vaker komt die reactie hier op neer: Het mag. Het mag gewoon, dat je je even rot voelt, dat je het even niet weet. Het hoort gewoon bij het leven. Als je een keer minder scoort ben je niet minder waard. Niet elke dag hoeft een topdag te zijn en je hebt ook geen haast.

Vol, voller, volst

Daar zit je dan. Je bent 16. Je wil ook die must haves, dus je werkt 15 uur in de week in de supermarkt. Je wil goede cijfers halen, want dat is belangrijk. Dat hoor je de hele dag thuis, en op school. Je moet wel leuk reageren op de foto’s van je vrienden, en in de app meepraten over de laatste ruzie in de vriendengroep. Het examenjaar komt dichterbij en je weet nog niet zeker wat je wil doen met je leven. Of je weet het wel, maar uren werken levert toch niet de cijfers op die je nodig hebt om te kunnen ontspannen. Soms ben je helemaal niet blij of heel onzeker, maar dan krijg je veel likes op je laatste Instagrampost en dan gaat het wel weer even. Tot het niet meer gaat.

Het kan ook anders

Dit is wat ik wil: jongeren laten ervaren dat het wél kan. Even stoppen met dingen moeten en reageren op anderen. Even stilstaan bij wat er is. Niet jagen of stressen of jezelf vertellen dat je beter, slimmer, knapper, leuker moet zijn. Verdrietig, bang, onzeker, in de war zijn als je dat bent, en daar mee kunnen leven. Dus ik zoek naar de manier waarop. Hoe krijg ik die boodschap overgebracht? Ik geef mindfulnesstrainingen aan scholieren. Het is goed zoeken naar de vorm. Ik kom niet in lange paarse gewaden met een klankschaal naar de les, maar toch moet ik opletten. Welke woorden kies ik? Hoe maak ik de oefeningen toegankelijk voor jongeren? Leerlingen die zich opgeven vallen nagenoeg allemaal in dezelfde categorie: hardwerkende, serieuze, lieve, perfectionistische meisjes. Afgelopen week had ik vier afmeldingen omdat het proefwerkweek was. ‘ik wil leren hoe ik anders om kan gaan met de eisen die ik mezelf opleg, maar nu niet, want nu moet ik leren’. Een leerling die er wel was zei dat het niet gelukt was een oefeningen van 2 (TWEE) minuten te doen die week, omdat ze te druk was geweest met de toetsen. Ik ben blij dat ik de training mag geven, dat de noodzaak erkend wordt op mijn school. Dat deze meisjes, die in de klas geen aandacht vragen, gezien worden. Maar ik vind het jammer dat ze eerst bijna moesten omvallen. Dat ze naar een aparte training moesten, alsof ze uitzonderingen zijn. Kwetsbaarder dan alle andere mensen.

Ik zou willen dat deze meisjes, en al hun leeftijdsgenoten, regelmatig horen dat het goed is om soms even stil te staan. Even niks. Ademen. Naar binnen kijken. Dat ze vaak horen, thuis en op school, dat het normaal is dat je dan onzekerheid tegenkomt, of twijfel, of verdriet. Dat dat oké is en dat je daar mee om kunt leren gaan. Dat ze steeds weer horen, van allerlei soorten mensen, jong en oud, yogajuf of economieleraar, dat er vaardigheden zijn die je daarbij kunt inzetten. Dat iedereen daar iets aan heeft en dat het de normaalste zaak van de wereld is om daarmee te oefenen. Dat je kunt leren aardig te zijn voor jezelf. En het allerliefste zou ik willen dat onze pubers mede daardoor leren vertrouwen op zichzelf. En geloven dat ze linksom of rechtsom, snel of langzaam, hun plek zullen vinden.

Voor wie dit leest, dit is een oproep!

Fast forward

Mon, 08 Jan 2018 14:09:38 GMT

Eigenlijk lijkt die hele puberteit nog het meest op een zwangerschap. Genieten van zwanger zijn als je zwanger bent is helemaal niet zo makkelijk. Bij mij is de laatste keer 14 jaar geleden, maar ik weet het nog heel goed. Ze waren er wel hoor, de momenten dat ik ‘volgens het boekje’ ( lees: volgens de bladen voor jonge moeders) op de bank zat, gelukzalig mijn buik aaiend met een kopje thee. Maar vaker werd mijn serene glimlach rap van mijn gezicht geslagen door iets dringends of iets pijnlijks. Een krijsende baby, een peuter met eigen wil, rugpijn, hoofdpijn. Daarnaast had ik regelmatig een milde angstaanval (‘Zal alles wel goed zijn?!) en een schuldgevoel (‘Ik beleef deze zwangerschap helemaal niet bewust!’) en zat ik permanent in een mist van vermoeidheid. Drie kinderen in drie-en-een-half jaar, dan krijg je dat.

Als ik nu een dikke buik zie, wordt de melancholicus in mij wakker. Terugkijken, vanaf mijn veilige positie als ervaren moeder met drie gezonde, grote kinderen en een goede nachtrust. Wat was het mooi! Wat ging het snel! Toen ik er middenin zat wist ik soms niet Hoe Het In Godsnaam Moest, maar nu word ik week als ik er bij stilsta. Het wonder van het leven, echt wel.

DUS! Die truc pas ik ook toe als mijn huidige leven me even teveel wordt. Eerst gaat het zo:

Ik kom mijn huis binnen.

Had ze haar jas nou niet even kunnen ophangen?
Waarom hebben we eigenlijk een schoenenrekje?!
Liggen die boeken nou nog op de trap!
Liggen die boeken nou nog hier op de grond!
Lig jij nou nog op die bank? Je had het toch zo druk?!
Hé, dat formulier moest vandaag toch ingeleverd zijn!
Wat? Of ik kan helpen met aardrijkskunde? Ja… zo…
Waarom hebben jullie het aanrecht nou zo achtergelaten?
Hoezo is al het drinken op? Hoeveel drinken jullie dan?
Nee, ik heb de witte was nog niet gedaan? Sorry!
Oh... moet jij al om 5 uur eten. Dat wist ik niet!

Nou ja, en dan probeer ik dus al die dingen tegelijk te regelen en ondertussen door te ademen. En mijn kinderen voor de tigste keer ferm maar rustig te herinneren aan gemaakte afspraken.

En dan doe ik de truc. Ik ga fast forward naar over tien jaar, als ze alle drie het huis uit zijn. Als mijn huis opgeruimd is en er bloemen op een verder lege tafel staan, zonder stapels ‘allerlei’. Als ik af en toe kijk of ik een appje terug heb over hoe hun dag was. Als ik misschien wel op de klok kijk of ik al kan skypen met de andere kant van de wereld. Als ik de was makkelijk kan bijhouden en kan eten wat ik wil, wanneer ik wil. En het lijkt me zo fijn om niet óveral over opladers te struikelen, maar toch voel ik dan vooral hoeveel ik ga missen. En dan ben ik zo dankbaar voor mijn volle leven en mijn, in alle opzichten, heel volle huis.

Viva la revolucion

Wed, 13 Dec 2017 14:06:34 GMT

Je zou het niet zeggen als je me zag, maar ik ben een rebel. Een revolutionair. Bij vlagen, althans. Want:

Ik ging als tiener vrijwillig en met plezier met mijn ouders fietsen op zondag
Ik ging als kersverse jonge moeder probleemloos een midweek naar Landal, en ook daar eten onder de plastic palmbomen
Ik heb overwogen een caravan te kopen en dit besproken in mijn vriendenkring
Ik ben verschillende keren zonder make-up en in een goedkope regenjas naar een hockeywedstrijd gaan kijken
Ik ben met het gezin op vakantie geweest en we hadden allemaal dezelfde schoenen aan

Op de basisschool was ik er nog niet klaar voor. Ik wilde een paardenstaart, maar op de een of andere manier was van de ene op de andere dag op school komen met een nieuwe look onmogelijk voor mij. Dus maakte ik elke middag in de badkamer een staart en stond dan in de spiegel te kijken naar wie ik wilde zijn. En dan ging ik weer met los haar naar beneden.

Daarna ging het beter. Ik weet nog dat ik mijn eerste legging kocht. Mijn ‘alto’-vriendinnen in shock:

‘Wat heb jij nou aan?! Dat is toch niks voor jou?’

‘Nou, ik heb ‘m aan, dus blijkbaar wel, dan.’

In mijn studententijd had ik een flinke terugval. Als Gutmensch avant la lettre leed ik onder mijn principes en was me de hele dag pijnlijk bewust van wat ik onze planeet aandeed. Ik kon nergens iets kopen, want kinderarbeid, dierproeven, milieuverontreiniging, you name it. O wee als iemand me zag met een plastic tas. Bij de gedachte alleen al brak het zweet me uit. Het duurde een tijd voor ik FUCK IT! leerde voelen.

Sindsdien trek ik mij in toenemende mate minder aan van hoe het hoort in mijn omgeving. Voor mijn omgeving, denk: jaren 30-huis, volvo, vt-wonen mix van design en vintage meuk (‘Het tafeltje vond ze bij het grof vuil. De schemerlamp kreeg ze van haar oma’. Gruwel), filmhuis, verantwoord eten, goede boeken, kleinschalige camping. Begrijp me goed, ik hou van al die dingen. Maar als voorkeuren wet worden krijg ik jeuk. Waarom moet ik in de ene en mag ik niet in de andere auto gezien worden? Waarom voelt het alsof ik iets fout doen als ik iets koop wat overduidelijk in de mode is? Wie of wat verraad ik door in een all-inclusive oord in Turkije te gaan zitten?

De maatschappij vindt ook van alles. Ja, ik wil financieel onafhankelijk zijn. Ik wil mijn hoofd gebruiken en meedoen met de grote mensen, maar niet de hele week. Ik wil ook bij mijn kinderen zijn. So piss off Heleen Mees en neem meteen Marianne Zwagerman mee. Naast een carrière is een flitsend sociaal leven een must. Ik geniet van mijn huisje, boompje, beestje en ik wil niet hoeven bewijzen dat ik desondanks nog meedoe in de wereld door elke week een foto van mezelf op een dance event of in een sterrentent te posten. Van alle kanten komt de boodschap dat er geen leven is na jong en strak. Ik was niet van plan totaal te verslonzen, maar kom op. Mag een moderne vrouw alsjeblieft zelf weten of ze in vol ornaat naar haar uitdagende baan gaat, perfect haar, hoge hakken, de hele rataplan, of dat ze liever in een joggingbroek een ovenschotel klaarmaakt? Waarom moet het zus en mag het niet zo? Wat is er eigenlijk tegen én-én?

Ik weet wel: de enige die zo druk bezig is met wat ik allemaal doe, ben ik. Elke beperking die ik ervaar leg ik mezelf op. Blijkbaar heb ik zelf nog steeds het idee dat ik in mijn hokje moet blijven. Mijn hokje is heel complex. Het is het hokje van goede moeders-tevens interessante vrouwen-aantrekkelijk-maar niet oppervlakkig-met humor en persoonlijkheid-en nooit moe. Nou dan, ik wil een blije hokjeshopper worden. Een BH. In opstand komen tegen mijn eigen eisen. Soms mijn best doen, soms niks doen.

Meer nog wil ik voorkomen dat mijn kinderen hun eigen hokje creëren, met nodeloze grenzen en verplichtingen. Met mijn eigen ervaring in het achterhoofd heb ik mijn dochters op het hart gedrukt in de eerste week op de middelbare school elke dag iets anders te doen met hun haar. Los, staart, knot, en liefst ook een dag een hoedje op. Dan ligt de wereld voor je open! Dan kun je jezelf elke dag opnieuw uitvinden. Want dan ben je in de ogen van anderen iemand ‘die nergens bij hoort, maar gewoon zo is’. En met een beetje geluk kun je jezelf dan ook zo leren zien. Heerlijk.

De puberkameleon

Fri, 17 Nov 2017 13:58:03 GMT

Hij appt, swipet, scrollt en hij slaapt, zwijgt, gromt. Dit is soms het beeld dat lijkt te bestaan van De Puber. Een onbegrijpelijke alien die ergens nog vaag doet denken aan je kind, de koelkast plundert en verder het hele gezin en vooral zichzelf in de weg zit. En ik ken deze vreemde mensensoort inderdaad, er loopt er bij mij thuis ook wel eens een rond. Maar ik voel toch even de behoefte een lans te breken voor deze kameleonachtige wezens, simpelweg omdat ik enorm van ze hou.

Onder invloed van de steeds strengere privacywetgeving kan ik helaas geen beeldmateriaal delen van wat ik op een gemiddelde dag op school en in de klas zie, maar jammer is dat wel. Het zou voor veel mensen (ouders) zo’n eyeopener zijn te zien hoe hun Puber zich tussen soortgenoten gedraagt en welk gedrag hij allemaal kan laten zien naast het bekende schermkleven, eten en slapen.

De puberkameleon, zeker in de onderbouw, weet feilloos hoe hij zich moet kleden om helemaal in de groep op te gaan en toch kans te maken op aandacht van de andere sekse. We mogen hier in Nederland officieel dan wel geen schooluniformen hebben, de praktijk laat toch vaak iets anders zien. Zo zag ik vorig jaar in elke les minstens drie zwarte H&M-skinny’s met gaten op de knieën. Bij het zien van de nieuwe lichting brugklassers wist ik dat Levi’s dit jaar goede zaken gedaan heeft: zeker vijf keer kwam een shirt met logo per klas voorbij, bij jongens en bij meiden. En alleen al bij het zien daarvan springen bij mij de tranen in de ogen, omdat ik weet hoe elk kind thuis voor de spiegel heeft gestaan, twijfelend over de outfit voor die superbelangrijke eerste indruk. Gelukkig was het dit jaar droog, want er is niks ergers dan regen op de eerste schooldag. Hoe moet je kiezen tussen drie keer onmogelijk: gebracht worden, een regenpak, een verzopen kat-kapsel?

Maar goed, ze zijn binnen en dan begint het pas. Voor de meiden: het betere multitasken. De beste route bedenken om via kluisje (boekenwissel) en wc (korte roddelstop, make up bijwerken) op tijd bij de volgende les te komen, maar wel zo dat de kans groot is dat je Hem (huidig object van verlangen) tegenkomt. Vriendinnen zo bewerken dat ze jouw route volgen. In de les alles bijhouden: wie heeft wat aan en hoe doet a tegen b? Wat betekent de blik van x en zag je hoe y keek? Ondertussen in de gaten houden wanneer je echt moet stoppen met appen om op te letten. Huiswerk maken, stress onderdrukken (ik snap ‘t niet en ik ga ‘t zeker niet vragen), nonchalance veinzen. Hup weer door, want het is pauze. Waar ga ik staan en hoezo reageerde niemand op mijn grap? Jongens, onderbouw: Wat gebeurt daar? Huh? Woehaha! Wat? Op vier poten? O ja. Alles uit de etui halen, kunnen we daar iets mee om de tijd te doden? Hebben we een projectiel? Anything? Jongens, bovenbouw: hoe krijg ik die benen onder dit tafeltje. Wat een saaie les..do-de-lijk… Wat is er nou weer niet goed? Er staat toch iets?

En in al die chaos, dwars door al dat gedoe heen, zie je af en toe ogen oplichten, de liefste blos door een laag foundation, verontwaardiging, verdriet, verliefdheid. Knetteren allemaal kleine stukjes echt mens door je lokaal. Een halfslachtige spreekoefening bij Engels slaat om in een echte discussie over wat er nu in de wereld gebeurt. Ineens praten ze wel, blijken ze allemaal een mening te hebben. Als ik toetsen teruggeef maakt de opluchting op een gezicht de verstopte vrees zichtbaar, verraden ogen dat de onverschillige houding gespeeld is. Zeg ik iets over mijn eigen leven, zitten ze ineens rechtop. In de wc staat een meisje te huilen, haar vriendinnen een schil van zorgzaamheid en begrip. Ze helpen elkaar en leren samen, over hoe het allemaal werkt, in liefde en oorlog. In de pauze zie ik een brugklasser te midden van zijn vriendjes als enige woordjes leren. Dan ben je groot, al ben je pas 1 meter 50.

Mensen denken vaak dat een kameleon van kleur verandert vanwege camouflage, maar dat klopt niet. Het heeft te maken met zijn gemoedstoestand, het licht en de temperatuur van zijn omgeving. De puberkameleon is de hele dag met die omgeving bezig. Hij is nog niet zo goed in het reguleren van zijn kleur. Gelukkig maar. Gelukkig is het nog vaak zichtbaar: het zoeken, het worstelen, de pieken, de dalen, al die emoties die alle kanten opschieten. Alles wat bij het leven hoort, in een snelkookpan. Alle kleuren, en alles tegelijk. Het is net vuurwerk.

Ken jij de knoppen van jouw kind?

Thu, 26 Oct 2017 12:53:50 GMT

Mijn moeder wilde nooit de credits voor hoe mijn broer, zussen en ik waren opgevoed ( en we waren me toch een stel geslaagde exemplaren!). ‘Jullie lagen al makkelijk in de wieg,’ zei ze dan. Toen ik zelf kinderen kreeg leerde ik dat ze gelijk had. Je krijgt een kind met een karakter dat makkelijk of moeilijker is, dat wel of niet goed matcht met dat van jou en je partner, en dan doe je je best. Opvoeden is bij het ene kind een eitje, en bij het andere een constante uitdaging en aanslag op je zelfvertrouwen.

Mijn buurvrouw en ik hadden even oude kinderen. We zaten allebei in ons ienie-mini (eh…spelling?) voortuintje en gaven onze kinderen dezelfde boodschap: je mag tot het hekje. Vervolgens ging mijn buurvrouw een boek lezen en haar dochter lekker spelen, terwijl ik de rest van de middag het hekje barricadeerde om mijn zoon van de straat te houden. Wat gaat hier mis? dacht ik, en ik besloot mijn licht op te steken bij de cursus Mijn kind groeit op, voor ouders van kinderen van 0-4 jaar. Tijdens de bijeenkomst met als thema Belonen en Straffen hoorde ik dat je je kind best even op de gang mag zetten als hij stout is, evenveel minuten als zijn leeftijd in jaren. Een medemoeder die daar niet op bevestiging hoopte of iets wilde leren, maar haar wijsheid en kunde wilde etaleren, merkte op: ‘Toen mijn oudste dochter haar zusje sloeg, ging ik bij haar zitten– je kind altijd op ooghoogte toespreken!- en zei met klem ‘dit mag niet!’. En toen moest ze drie minuten op de gang. Ze heeft het dus nooit meer gedaan.’ Mijn broek zakte af. Mijn zoon stond elke dag meermaals op de gang, en dook dan daarna meteen weer op zijn zusjes. Niet om erop te meppen, maar het effect van zijn wilde spel was hetzelfde. Als hij op de gang stond, stond ik aan de andere kant met mijn volle gewicht tegen de deur te duwen om hem daar te houden. Hoe die Nanny die kinderen altijd zover kreeg dat ze bleven zitten op die naughty step was mij een raadsel. Mijn zoon ging de strijd aan tot de straftijd erop zat.

Nee, dan kindje twee. Ze lag in de box en vermaakte zichzelf. Ze sliep meteen door. Ze liet de boeken in de kast staan en het tuinhekje dicht. Als ze mijn eerste kind was geweest, was ik de irritante moeder van de cursus geweest, overtuigd van mijn parenting skills. Toch riep mijn dochter niet minder vragen op dan haar broer. Ze bleef weliswaar gewoon op de gang staan wachten als ze straf had, maar stond er dan zo onbewogen bij, met niets dan koele minachting op haar peutergezicht, dat we ons bij haar net zo goed afvroegen of we wel iets bereikten met onze strafmaatregelen.

Omdat ze zo verschillend waren, en zijn, maken onze kinderen andere ouders van ons. Dat is niet altijd te voorkomen. Mijn zoon was als kleuter vaak wild en druk en lomp. Hij wilde rennen en stoeien, klimmen en springen. Dus toen hij te klein was om alleen naar buiten te gaan, hoorde hij heel vaak ‘NIET!’ Niet op de bank, niet binnen rennen, niet slaan, niet zo hard roepen! Als we op een boerderij hadden gewoond in plaats van in de stad had hij ook figuurlijk meer ruimte gekregen. Zijn zusjes hadden praktischere hobby’s. Als zij deden wat ze het liefst deden, K3 imiteren of tekenen, hoorden ze niets anders dan ‘Goed zo!’ en ‘Mooi, schat!’ Dus door de beperkte oppervlakte van onze woonkamer en mijn aangeboren voorkeur voor rust en overzicht kreeg mijn zoon vaker een vermoeide of geïrriteerde moppermoeder dan mijn dochters.

Twee keer goed nieuws:

Het is goed gekomen met mij en mijn zoon. Ik heb een beetje geleerd chaos toe te laten in mijn leven en hij is gekalmeerd. (Vertrouw op de puberteit om het teveel aan energie effectief uit je kind te halen!)
Ouders en kinderen die niet van nature makkelijk matchen kunnen elkaar leren kennen. (….) Even ruimte om deze uitspraak te laten bezinken. Natuurlijk ken je je kind, maar als het vaak botst tussen jullie, weet je dan ook waar dat aan ligt? En zo ja, hoe je die situatie verandert?

De gebruiksaanwijzing

Als je een staafmixer hebt gekocht ga je die niet gebruiken als föhn. Hij werkt namelijk niet als föhn. Hopelijk weet je dat zonder dat je het hebt geprobeerd. Bij minder voor de hand liggende apparaten als een keukenmachine check je de gebruiksaanwijzing. Dit kan er wel in, hier gaat hij kapot van. Zo moet hij aan, en zo gaat hij sneller. Bij de geboorte van onze kinderen krijgen we helaas geen handleiding. Zo kan het gebeuren dat jij elke dag moppert over schoenen in de kamer, en dat ze toch niet worden opgeruimd. Verkeerde knop. Of dat jij ze onvermoeibaar probeert aan te zwengelen met je vragen en adviezen over school, zonder dat ze harder gaan werken. Verkeerde manier. En hebben jouw kinderen al ontdekt hoeveel gezelliger jij wordt als ze meteen komen eten als je ze roept? Weten ze hoe ze jouw humeur al beïnvloed hebben voor ze naar school gaan?

Wie zijn eigen gebruiksaanwijzing kent, kan anderen vertellen wat wel en niet goed werkt. Als je samen onder één dak woont is dat reuze handig. Nadenken over je eigen gebruiksaanwijzing en die van anderen geeft kinderen zelfinzicht en leert ze rekening te houden met andere mensen. Het helpt bij het vinden van antwoorden op de volgende vragen:

Waar word ik blij, boos, bang of verdrietig van?
Wat doe ik als ik me zo voel?
Wat wil ik dan het liefst van mijn ouders/kinderen?
Hoe komen ze daar achter?
Welk effect heeft mijn gedrag op anderen?
Hoe kan ik merken dat een ander zich rot voelt?
Hoe kan ik anderen helpen zich beter te voelen?

De gebruiksaanwijzingen die je hier kunt downloaden zijn gemaakt voor ouders en kinderen (> 10 jaar) die nogal eens botsen. Er is er een voor kinderen om in te vullen ( Mijn gebruiksaanwijzing voor mijn ouders ) en, eerlijk is eerlijk, ook jij als ouder moet met de billen bloot ( Mijn gebruiksaanwijzing voor mijn kind ). Ze zijn verre van volledig. Het is een manier om te beginnen met het verbeteren van jullie relatie of de sfeer in huis. Je wint er twee dingen mee. Het eerste is dat een ingevulde gebruiksaanwijzing een uitgangspunt is voor een open gesprek. (‘Hé, je zegt dat je het meestal niet laat zien als je je rot voelt, en je zegt ook dat je wil dat ik je in zo’n geval even met rust laat. Nu ben ik bang dat ik dat misschien niet doe, omdat ik het niet aan je zie. Wat zouden we hier over kunnen afspreken? ) en het tweede is dat je allebei kunt laten zien dat jullie rekening met elkaar willen houden. Dat is een voorwaarde om verder te komen. Ook als het bij jou thuis een en al harmonie is, is het leerzaam en leuk om dit je kind te bespreken. Want eigenlijk zeg je ermee: ‘Ik wil het graag goed doen met jou. Ik wil graag weten wat je nodig hebt omdat je belangrijk bent voor mij.’ Altijd goed, toch?

Ik kan je vertellen: mijn kinderen waren zoals altijd mijn proefkonijnen en ik moest me toch even flink achter de oren krabben bij sommige van hun antwoorden. Daarnaast vind ik het heel handig dat we samen even goed stil hebben gestaan bij mijn don’ts:

‘Oh, jongens, hij is groot en rood, en jullie drukken er nu héél hard op!!’ Een blik, een kreun…en dan gaan ze hun jas ophangen. (Joehoe!)

Rommel te lijf zonder ruzie

Sun, 10 Sep 2017 12:44:02 GMT

Geweldloze communicatie als instrument, deel 1

Een uurtje collecteren laatst in mijn eigen straat bracht mij tot de troostrijke constatering dat het overal hetzelfde is. Bij elk gezin met kinderen was de hal een troep, met te veel jassen, lang niet allemaal netjes aan een hangertje. Schoenen vóór het schoenenrek in plaats van erop, alsof Sinterklaas al verwacht werd. Speelgoed, sportspullen, enzovoort. ‘Er wordt hier geleefd!’ schreeuwde elke hal eufemistisch.

Elke keer als ik thuis een nieuw slim opruimplan bedenk, roept mijn zoon spottend ‘bakjes op de trap!’ Ooit leek het zo makkelijk en logisch: ieder kind kreeg een bak in een eigen kleur die ik op de trap zette. Daarin verzamelde ik ( en zij, was het einddoel) de hele dag wat rondslingerde, zoals opladers, losse bladen schoolwerk, oortjes, haarelastiekjes. En dan namen ze hun bak ’s avonds mee naar boven en de volgende ochtend weer leeg mee terug naar beneden. Tot zover het plan. Heeft nooit gewerkt.

Afhankelijk van hoe druk ik ben, het verloop van de dag en de tijd van de maand, reageer ik op de volgende manieren op rommel:

Met een opruimrondje door het hele huis waar verder niemand last van heeft of blij mee lijkt te zijn
Met gezucht, geërgerd gemompel en boze blikken
Op opvoedkundig zeer verantwoorde wijze, door vriendelijk aan te geven wat thuiskomen in zo’n bende met me doet, te zeggen wat ik nodig heb en te vragen om medewerking
Op opvoedkundig zeer ongepaste wijze, door bijvoorbeeld alle troep op een Netflixend kind te gooien

Manier 1 is leuk op dagen dat je energie voor tien hebt, vertederd bedenkt hoe leuk je puberende kinderen zijn en ziet hoe hard de schatten werken aan hun volwassenwording. Manier 2 is slecht voor je eigenwaarde en manier 4 werkt niet en lucht ook maar héél kort op. Blijft over manier 3.

Manier 3 heet ook wel Geweldloos Communiceren en het is te gek. Het is even wennen, maar dan is het verbazingwekkend effectief. Geweldloos communiceren is ‘uitgevonden’ door de Amerikaanse psycholoog Marshall Rosenberg. Hij beschrijft dat we vaak verbaal geweld gebruiken als we communiceren. Daar bedoelt hij mee dat we door onze manier van praten elkaar vaak verwijten (lijken te) maken, waardoor we meer bezig zijn met onszelf verdedigen of de ander terugpakken dan met echt luisteren. In plaats van elkaar beter te snappen en samen verder te komen, belanden we in een welles-nietesstrijd. Dat kan anders. Wie geweldloos communiceert doorloopt 4 stappen:

Je beschrijft wat je waarneemt (alleen de feiten, zonder oordeel).
Je vertelt hoe je je daarbij voelt (een emotie dus, geen gedachte).
Je geeft aan waar je behoefte aan hebt (wat iets anders is dan een bepaald gedrag verlangen).
Je vraagt (het is een verzoek, geen eis) of iemand bereid is iets te doen.

Thuiskomen in een stal zou dan tot de volgende uitspraak kunnen leiden:

Jongens, kom eens even hier. Ik wil even iets zeggen. Ik kom nu binnen en zie hier vier paar schoenen staan. Het aanrecht staat vol spullen die jullie gebruikt hebben – voor tosti’s en gebakken eieren zo te zien?- en is niet schoongemaakt. De borden staan nog op tafel en ik tel drie jassen op de grond. Jullie zijn gaan zitten zonder op te ruimen.

(je gebruikt geen woorden als ‘alweer’, ‘altijd’, ‘troep’ ‘ondanks dat je weet dat ik dat niet wil’, etc. Probeer die woorden ook niet non-verbaal te uiten, door fronsend en zuchtend je verhaal te doen.)

Als ik dat zie voel ik me gekwetst en geïrriteerd.

(dit is best lastig. Vermijd woorden die eigenlijk een interpretatie van het gedrag/de houding van de ander zijn, zoals ‘niet serieus genomen’, ‘niet gewaardeerd’, ‘aangevallen’, ‘belachelijk gemaakt’, etc.)

Ik vind het belangrijk dat we hier thuis dingen samen doen, dat we met elkaar zorgen dat het hier voor iedereen fijn thuiskomen is. En dat we daarin rekening houden met elkaar. Voor mij is een opgeruimd huis belangrijk.

(het is een beetje zoeken naar taal die passend is bij pubers. In dat opzicht is ‘ik heb behoefte aan wederkerigheid en erkenning’ minder geschikt ��. Het gaat hier in ieder geval alleen nog om wat jij nodig hebt, niet om de vertaling daarvan in concreet gedrag.)

Willen jullie mij en mijn humeur helpen en voor half zes (een kleine marge vind ik altijd handig, anders krijg je ‘ja, zo meteen, want…’) schoenen, jassen en tassen opruimen en het aanrecht schoonmaken?

(de manier waarop je dit zegt bepaalt de reactie. Als het echt klinkt als een hulpvraag en niet als een verkapt verwijt dan werkt het. Promise.

Maar als er komt ‘Nee, maak je niet zo druk om die jassen, ik ben nu bezig’ verander dan niet van aanpak, maar vervolg met ‘Kun je me zeggen wanneer je dit met mij verder kunt bespreken? Ik wil graag samen een oplossing zoeken.’ Zo blijft de lijn open. Als jij de verbinding kunt behouden, zal je kind erin meegaan.)

Ik snap als geen ander de lezer die nu denkt ‘Ja, doei, ik ga niet vragen of ze alsjeblieft willen overwegen hun zooi op te ruimen, sommige dingen hebben ze gewoon te doen’. Helemaal mee eens. Dit is maar een voorbeeld en misschien werkt jouw kind gewoon mee als hij of zij even aan de afspraken herinnerd wordt. Geweldloze communicatie is super nuttig op momenten dat je in een spiraal van ‘ik erger me aan jou, jij ergert je aan mij’ bent beland. Dan lukt geen enkel gesprek omdat er geen vertrouwen lijkt te zijn. Dan reageert je kind ook niet zoals je wil op een – voor jou – redelijke eis of vraag. Je moet iets doen om niet meer tegenover elkaar te staan, maar naast elkaar, om weer contact te voelen.

Het begint met eerlijk zijn. Boos zijn is makkelijk, maar voelen wat daaronder zit is soms een beetje lastiger. Ja, ik wil dat mijn kinderen opruimen omdat ik een opgeruimd huis gezelliger vind, maar dat is het niet alleen. Ik denk ook: ‘Ja hé, dus ik mag wel elke keer alles uit mijn handen laten vallen als jullie iets van me nodig hebben, maar als ik 500x vraag om die schoenen op te ruimen, dan is het nog te veel moeite!?’ Hm, dat gaat over iets anders. Over mijn inzet die misschien niet gezien wordt en hoe dat voelt. En als ik dat er niet bij zeg, dan weten ze dat niet. Dus gooi het op tafel. Ik ben een mens, ik voel me soms rot, ik heb dan iets nodig, namelijk…

Probeer het uit en kijk wat er gebeurt. Bij een huis vol troep, onenigheid over school, discussies over mobieltjes of wat dan ook. Niet mopperen, maar even ademhalen en dan rustig vertellen wat je voelt en waar je behoefte aan hebt. Succes! Oh, en trouwens, het werkt niet alleen bij kinderen hè? Ook heel effectief bij andere familieleden, collega’s, je partner…

(wordt vervolgd)

De puberteit: veranderfase voor ouders

Sun, 09 Jul 2017 12:37:53 GMT

Hoe laat ik mijn puber los en hoe los laat ik mijn puber?

Ik ben verschrikkelijk dankbaar voor mijn gezin en daar sta ik regelmatig bij stil. Ik probeer dat niet al te zichtbaar te doen. (‘Wat sta jij daar nou te doen, mam? Sta je nou te huilen?!’ Echt gebeurd). Mijn top drie van momenten waarop ik altijd overspoeld word door een dankbaarheid die nederig maakt:

Als ik de was sta te vouwen. Het feit dat ik vijf stapeltjes mag maken raakt me altijd. Het gaat dwars door de ergernis over de eenzame sokken en de hardnekkige vlekken heen.
Als we met z’n allen in de auto zitten. Mijn hele leven in één zo’n cocon. In mijn hoofd hoor ik de Ierse Christy Moore zingen:

When we started this voyage,

there was just me and you,

Now, gathered round us,

we have our own crew’

( the Voyage )

Als ik op vrijdagavond met mijn dochters onder een dekentje op de bank zit (zoonlief is een paar jaar terug afgehaakt, helaas). Je moet van goede huize komen om mij dan van die bank af te krijgen. Noem me gerust ingedut, burgerlijk of saai, maar mooier wordt het voor mij niet.

Het lege nest syndroom voel ik al aankomen sinds de jongste naar groep 3 ging. De tijd gaat mij te snel, waarschijnlijk ben ik daarom zo’n compulsieve Albelli-fotoplakker. In dat kader is deze periode, met drie kinderen in de puberteit, een uitdaging voor mij. Ik moet loslaten. Mijn rol verandert en onze relatie ook. Waar ze vroeger het liefst nog op schoot kropen als ik op de wc zat, lijkt nu naast elkaar tandenpoetsen al bijna te intiem. Het slot op de badkamerdeur moest er komen en wordt met overgave gebruikt. Gisteren stond ik uitbundig te zwaaien bij de toneelochtend van mijn trotse kleuter, nu mag ik niet eens langs de pizzeria fietsen waar hij – inmiddels met havodiploma op zak-werkt, laat staan dat ik naar binnen ga om iets te bestellen. Vroeger was de eerste bladzijde van het vriendenboekje voor mij, vandaag riskeer ik ruzie als ik een foto van mijn dochter like. Het is goed dat ik er ben, maar graag niet te dichtbij, en zeker niet te zichtbaar. En weet je wat? It’s okay! Ik vind het moeilijk, omdat ik zo van dat andere soort moederen genoten heb en nu al opzie tegen de volgende fase, waarin ze nog minder thuis zijn. Maar ik vind het ook fijn, want het betekent dat mijn kinderen gezond opgroeien. Dat ze precies doen wat ze moeten doen: een beetje afstand nemen van hun vader en mij, zelfstandig worden. Het is zoeken voor hun, en aanpassen voor ons.

De veranderende relatie

In de puberteit zijn jongeren meer dan in een andere fase gericht op hun leeftijdsgenoten. Het zoeken naar aansluiting bij de peergroup hoort bij het proces van ontdekken wie je bent en loskomen van je ouders. De veranderingen in de hersenen laten dit mooi zien. ‘Hun brein reageert heftiger op beloningen en bedreigingen in het sociale domein.’ (Puberbrein binnenstebuiten, Nelis & Van Sark) Het hoort dus zo, dat ze continu gericht zijn op wat vrienden en klasgenoten vinden en doen, ook al betekent dit tegenwoordig dat ze hun telefoon niet los durven laten uit angst een post te missen. En het is ook normaal dat de reacties van die vrienden op hun eigen foto’s en berichten van levensbelang lijken. Belangrijker dan iets dat jij met je kind wil delen. Als ouder voel je hoe je invloed afneemt, althans ogenschijnlijk. Veel ouders vinden dit lastig. Als een kind zich terugtrekt, minder mededeelzaam wordt, minder zin lijkt te hebben in gezamenlijke activiteiten, terwijl het deel van zijn wereld dat voor jou onbekend is groeit, kun je als ouder de neiging hebben te gaan duwen of trekken. Mopperen over de veranderende houding of op een onhandige manier zeuren om contact of informatie. Hou dit in je achterhoofd:

Het verschuiven van de aandacht is een gezonde, natuurlijke ontwikkeling. Jouw moeilijk te bereiken of ineens onherkenbare kind zit midden in een belangrijk groeiproces.

(Dus als mijn zoon mij op vrijdagavond links laat liggen onder mijn dekentje om te gaan chillen met vrienden, denk ik niet ‘boehoe, wat ongezellig!’ maar ‘boehoe, wat jammer!’ én ‘Goed zo, jongen!’)
Ook al lijkt het niet zo, jouw kind hoort je commentaar en voelt je blik. Als je iets wil veranderen aan jullie relatie, let dan op je toon. Niet (aan)klagen, maar vragen.

Niet: ‘Doe nou eens niet altijd zo ongezellig!’ / ‘Leg dat ding nou eindelijk een keer weg!’ / ‘Het is hier geen hotel!’

Maar iets als: ‘Ik mis je. Ik vind het mooi om te zien hoe je je eigen leven krijgt, maar soms voelt het alsof we langs elkaar heen leven, en dat vind ik rot. Ik wil eigenlijk gewoon graag een beetje tijd met jou! Zullen we af en toe samen koken / de hond uitlaten / een film kijken / een spelletje doen, gewoon met z’n tweeën?’

De veranderende rol

Een puber opvoeden is een kwestie van loslaten met beleid. Steeds een beetje ruimte geven, en dan kijken of je kind er mee om kan gaan. Wie zich verantwoordelijk gedraagt, krijgt steeds meer vrijheid. Wie dat nog niet kan, komt grenzen tegen. Dat zal af en toe botsen, en dat hoort erbij. Ik zie regelmatig de volgende twee (versimpelde) houdingen:

Ons kind kan nog niet omgaan met vrijheid, dus wij bepalen hoe alles gaat. We laten niks los.
Ons kind wordt steeds boos en dat vinden we niet leuk. Hij zoekt het dan maar zelf uit/we geven dan maar toe. We laten alles los.

Als ouder van een puber hoef je niet te schrikken van een boos kind. Je gaat in gesprek en afhankelijk van hoe dat gaat pas je iets aan in je afspraken, of niet. De invulling van de opvoeding verandert, niet de intensiteit. Je bent niet meer de chauffeur, maar de rijinstructeur. Je begeleidt je kind al pratend door het verkeer, wijst op naderend gevaar, maar laat ze zelf sturen. Als je denkt dat je kind uit de bocht gaat vliegen, trap je op de rem. Zo’n ingreep is niet leuk, en je kind zal balen dat het weer langer duurt voor hij zelf de weg op kan, maar het is nou eenmaal je taak de lessen pas te stoppen als je kind het rijden beheerst. Na een slechte les is er geen één rijinstructeur die zegt ‘Ga maar achterin zitten, ik rij wel weer’ en hopelijk ook geen die uitstapt en zegt ‘Veel succes, dit wordt mij te gevaarlijk’. Soms jeuken mijn handen om het stuur over te nemen en klamp ik me vast aan het handvat van mijn autodeur. Maar mijn kandidaten rijden echt zelf naar de proefwerkweek. Soms wil ik uitstappen en de joviale figuur zijn die roept: ‘Yo, veel plezier! Hou ’t recht, haha!’ maar neem ik toch mijn rol en verbied de routes waar je achttien voor moet zijn.

Ik vind het een prachtig proces om mee te maken, en soms heel vermoeiend. Deze rijinstructeur stapte na een dolle rit afgelopen week ook klam van het zweet uit. Maar we staan nog. Morgen verder.

(still) The best job ever

Wed, 17 May 2017 12:22:56 GMT

‘Leraar, elke dag anders!’ luidde ooit de slogan. Sindsdien wordt hij bij mij op school alleen ironisch gebruikt, als het rooster alwéér veranderd is of de apparatuur per lokaal blijkt te verschillen. En toch. Als leerlingen weer eens zeggen zich niet te kunnen vóórstellen waarom iemand óóit voor dit vak zou kiezen, elke keer dezelfde stof, en elke keer die leerlingen die niks willen, dan denk ik: hij klopt. Je weet ’s morgens misschien welk hoofdstuk je gaat behandelen, maar niet wat je gaat meemaken. Het jaar zit vol met momenten waar ik graag aan terugdenk . Ik noem er een paar:

Periode 1

Maandagmorgen. Een blokuur CKV, onderbroken door een pauze. Ik leg een opdracht uit. Ze moeten een filmpje gaan maken vanuit verschillende camerastandpunten. De klas lijkt nog niet helemaal wakker. De leerlingen staren voor zich uit, het weekend hangt nog in hun gezicht. Is er überhaupt iemand die hoort wat ik zeg? Vijf minuten later loop ik in de pauze te surveilleren in de hal en hoor ik een groepje van mij: ‘Wat doe jij op de grond man, idioot!?’ ‘Ja, wat denk jij! Kikkerperspectief, dat zei ze toch! Jezus, luister jij nooit?!’

Een paar weken later doen we een les over camerabeweging. Ze krijgen een half uur om buiten te filmen. Na een klein uur monteren gaan we de resultaten bekijken. Daar rent, rolt, springt 4 havo door het bos. In één blokuur zijn vijf moorden gepleegd en drie drugsdeals misgelopen. Zeker 10 jongens zijn in een boom geklommen. Het gehijg is niet van de lucht, the Blair Witch Project is er niks bij. Later op de dag zie ik nog een slachtoffer door de school lopen. Het bloed bleek er niet meer af te gaan.

In het kader van een lessenreeks over ‘juvenile crime’ kijken we bij Engels de film Boy A. Zonder ondertiteling is het meteen een luistervaardigheidsoefening. Het accent van de hoofdrolspelers is lastig te verstaan dus het geluid staat extra hard. De vrijscène lijkt te midden van 25 pubers drie keer zo lang te duren als thuis. Je ziet niet veel, maar je hoort des te meer. Awkward in het kwadraat. ‘Listen and learn, kids…’

Periode 2

In A Valediction forbidding mourning vergelijkt John Donne de verbinding tussen zijn ziel en die van zijn geliefde met de poten van een passer. Ik vind het een prachtig gedicht, 5 vwo vindt het maar ingewikkeld. Ik besluit: ‘Dus jongens, de volgende keer dat je in een romantische bui bent zeg je ‘Schatje, je bent het pootje van mijn passer!’ Jouw vriendje zou het moeten snappen, Eline, hij heeft dit gedicht vorig jaar ook gehad.’ Eline veert op. ‘Mag ik appen, mevrouw?’ Tuurlijk. Hup, van de 17e eeuw naar de 21e. We wachten met z’n allen op de reactie van Thomas.

Ik praat met een meisje uit klas 2 dat uit de kast wil komen. Ze vertrouwt er op dat haar beste vriendin goed zal reageren, maar vindt het toch spannend. Hoe moet het nou met de logeerpartijtjes? Er wringt duidelijk nog iets. Het komt er heel aarzelend uit. Haar vriendin is gewoon haar vriendin, maar toch stelt ze zich wel eens voor hoe het zou zijn haar te zoenen. Moet ze dat ook zeggen? Is ze wel eerlijk als ze zegt dat er niks verandert? ‘In je hoofd mag je doen wat je wil. Als jullie vriendschap in het echt genoeg is, kun je er rustig op los fantaseren. Je klasgenoten zitten in hun hoofd ook allemaal met elkaar te kussen, geloof mij maar.’ Ze vertrekt lachend, een heel stuk lichter.

Periode 3

Tijdens een mondeling vertelt een jongen iets over zijn vriendin, die ook bij ons op school zit. Ik vraag wie het is, en zeg dan dat ik haar niet ken. Het ongeloof op het gezicht van deze straalverliefde jongen is goud waard.

Af en toe moet je even iets anders proberen. ‘Today we’re looking for the King or Queen of irregular verbs! So get up!’ Voordat de hele klas staat, met een pen in de aanslag en een blaadje op een boek om staand te kunnen schrijven, zijn we een paar minuten verder. Waar slaat dit nou weer op? Ik vraag de leerlingen steeds de drie tijden van een werkwoord op te schrijven. Na het goede antwoord moeten ze elkaar controleren. Wie het fout heeft, gaat zitten. Het is altijd fijn als er dan precies gebeurt wat je verwacht. Als de harde werkers die normaal slecht scoren blijven staan. De winnaar heeft nog nooit een voldoende gehaald op zijn rapport. King for a moment.

Londen. We komen terug van de geweldige theatershow Thriller Live met een bus vol gloeiende pubers. De chauffeur rijdt langs alle prachtig verlichte gebouwen en 52 newborn Michael Jackson-fans zingen samen Beat it! De timide groep van maandag is nu, op donderdag, een en al uitgelaten saamhorigheid. Mijn collega’s en ik zitten trots en dankbaar voorin.

Op weg naar huis stoppen we in Canterbury. Daar hoor ik in een souvenirwinkel twee stoere jongens van 16, in weloverwogen outfits met impeccable haar, twijfelen over de cadeautjes voor hun moeders. Ze wil altijd dat alles bij elkaar past, dus is ze dan blij met zo’n mok? Au, mijn moederhart.

Meer voorbeelden? Kijk hier. Ik zou het heel leuk vinden als je een eigen voorbeeld zou willen achterlaten. Mag ook als je niet in het onderwijs werkt! ��

Verbeter je wereld in 30 seconden

Mon, 03 Apr 2017 12:11:38 GMT

Honderd jaar geleden, toen ik studeerde, nam ik vaak de trein. Als ik dan op het perron op mijn aansluiting zat te wachten, deed ik altijd het volgende: als er een trein aankwam stelde ik me voor dat daar iemand in zat die ik vreselijk gemist had, iemand die ik heel graag weer wilde zien. En de eerste persoon die uitstapte, was die persoon. Ik moest dan proberen die persoon te zien door de ogen van iemand die er heel veel van hield. Soms ging dat best, en vaak was het moeilijk.

Uit die tijd herinner ik me ook een uitzending van Oprah Winfrey waar ik lang lol om had met een vriendin. In de uitzending werd stellen met een uitgeblust huwelijk geadviseerd om elke dag 30 seconden te tongzoenen als ze elkaar na een werkdag weer zagen. De stellen vonden dat ongemakkelijk lang, en ik vond dat zo treurig dat ik me niet kon voorstellen dat ze voor zo’n huwelijk nog wilden vechten. Ik was 20 of zo.

Inmiddels ben ik lang en gelukkig getrouwd met een man die ik nog steeds heel leuk vind. Wij tongzoenen niet elke middag bij thuiskomst, en ik geloof niet dat dit ligt aan het feit dat we elkaar op ons werk ook regelmatig zien. Ik dacht aan Oprah toen mijn zus vertelde dat ze, geïnspireerd door een opmerking van Hugo Borst in zijn roman Ma, besloten had te gaan proberen iedereen die ze tegenkwam echt te zíen. Een vriendelijk woord voor de kassière, een begroeting mét oogcontact voor de buschauffeur, dat soort dingen. Ik ging met mijn zus meedoen, en ik begon thuis. Zowel man als aanwezige kinderen vonden mijn Oprah-actie midden op de dag heel vreemd. Ik denk niet dat ik de 30 seconden vol heb kunnen maken. De kinderen vluchtten geschokt, en mijn man voelde zich overrompeld. Maar op een goede manier.

Ook zonder het zoenen vond ik het verschil opvallend. Ik begroette mijn man met evenveel aandacht als ik zou hebben voor een goede vriend die na lange tijd weer langskwam. Dus niet “Jij ook iets?” met mijn gezicht naar het aanrecht maar “Wat kan ik voor je inschenken?”, één en al aandacht, ook non-verbaal. Niet met één oog op de laptop “Hé schat, goeie dag gehad? Ze hebben eindelijk gebeld van de bla bla bla…”(verhaal over saaie regeldingen), maar wachten op het antwoord en doorvragen. Ik dacht eigenlijk dat ik al veel aandacht gaf op die manier maar het viel me op dat het meteen anders was dan anders. Blijkbaar multitask ik normaal gesproken door dit soort momenten heen. En nou ligt het misschien voor de hand om te zeggen dat het juist zo fijn is van getrouwd zijn dat je niet zo je best hoeft te doen, dat gewoon doen ook oké is, maar ik vond het eigenlijk best stom om te merken dat mijn man mij raar aankeek toen ik middenin de dagelijkse sleur informeerde naar zijn dag én tijd nam voor zijn antwoord.

Bij de kinderen was het verschil veel kleiner. Die merkten niet dat ik iets anders deed, en misschien deed ik dat ook niet. Ik heb de liefste pubers van de wereld thuis, maar om een beetje voeling te houden met wat er in ze omgaat is een half woord en een pot thee op tafel niet genoeg. Ik moet mijn voelsprieten uitsteken en goed kijken, en ze slinks losweken van hun mobieltjes . Daar heb ik al mijn aandacht bij nodig. Het kan natuurlijk ook zijn dat ze zo opgaan in hun telefoon dat ze me überhaupt niet opmerken, aandachtig of niet. Daar heb ik Oprah in 1990 niet over gehoord.

Buitenshuis ging er een wereld voor me open. Vroeger schaamde ik me dood voor mijn vader die iedereen aansprak in de supermarkt (“Zo, dat wordt een gezellige avond!”, “Ik zie dat u ook een paar tieners te voeden heeft?”), maar nu was ik, de eerste dagen niet helemaal vrij van gêne, echt mijn vaders dochter. En dit is echt waar: íedereen vindt het leuk! Ik heb het beperkt gehouden natuurlijk, en heb niemand een ‘free hug’ opgedrongen, maar toch! Het was gewoon heel anders om de supermarkt uit te lopen nadat ik in plaats van ‘hetzelfde..’ te mompelen de kassière heel bewust en duidelijk een fijne dag had gewenst. Ik werd er blij van!

En nee, je kunt niet de hele dag vullen met belangstelling tonen voor iedereen en drinken aanbieden aan je gezinsleden. Er moet garen op de klos en soms doet mama even heel ongezellig, omdat het moet. Maar ik denk dat iedereen wel 30 seconden of, doe ‘ns gek, een paar minuten heeft om even echt ‘hallo’ te zeggen voor er weer van alles moet.

Dus: wie doet er mee met een experiment?

Dit is het experiment:

Als je een partner hebt, behandel je je partner bij thuiskomst hetzelfde als een vriend die je hebt uitgenodigd (informeren naar dingen die hem of haar bezighouden, je houding in standje ‘vriendelijk-betrokken-gastvrij’) of je gaat full-Oprah!
Als je kinderen hebt, behandel je je kinderen bij thuiskomst als de kinderen van die vriend (informeren naar wat ze doen of leuk vinden, leeftijdgebonden onbeleefd gedrag vergoelijken)
Als je buiten bent, stel je je voor dat je achtervolgd wordt door een camera en dat je een droomreis kunt winnen als je hoog scoort op ‘contact maken’

Kijk wat er gebeurt. Wie merkt het op? Wat is anders? Hoe is dat voor jou?

Omdat ik zo benieuwd ben, zou ik het leuk vinden als je een reactie achterlaat. Al is het maar hoe lang het duurde tot iemand het verschil merkte. Wedden dat het eerder een kwestie van minuten is dan van uren?

Kind in de knel tussen De Norm en Het Plaatje

Mon, 06 Mar 2017 13:06:24 GMT

Welke dialoog is waarschijnlijker?

‘Oh, wat leuk, ben je zwanger? Weet je al wat ‘t wordt? Nou ja, als ‘t maar gezond is, toch?’

‘Nou, eh…gezond, ja, en een gymnasiast graag. Een gemotivéérde gymnasiast!’

‘Oh, wat leuk, ben je zwanger? Weet je al wat ‘t wordt? Nou ja, als ‘t maar gezond is, toch?’

‘Ja, precies. Wij zijn zo blij en zo benieuwd naar ons kind, hoe ‘t is, op wie hij of zij lijkt!’

Ik gok de tweede. Sterker nog, de vragensteller zou waarschijnlijk schande spreken van de eerste aanstaande moeder. Ik geloof ook niet dat er veel aanstaande moeders zelfs maar zo denken. Maar een paar jaar verder is alles anders. Het Grote Vergelijken begint al bij het kruipen en brabbelen, en tegen de tijd dat kinderen naar groep 1 gaan zijn ouders doordrongen van De Norm. Vanaf de eerste afspraak bij het consultatiebureau word je om de oren geslagen met grafieken en statistieken die meten hoe je kind het doet; of hij of zij groeit, eet, slaapt, praat, beweegt, leert en presteert zoals het hoort. Dat gaat door tot je kind van school is. En daarna gaat het ook door, maar in een andere vorm. Dan zijn er geen wegingen, metingen, CITO’s of NIO’s meer, maar nog steeds buren, vrienden, en kennissen die vragen hoe het met je kind gaat en daar iets van vinden. Afhankelijk van jouw sociale kring is op je 18e een baan vinden bij de plaatselijke bank fantastisch of suf, en de wereld rondreizen in je eentje een onmisbare levenservaring of volslagen idioot, want bloedlink. Dus ook zonder De Norm blijft altijd de norm van de groep bij wie je je thuis voelt, of bij wie je graag zou willen horen.

Dan is er nog Het Plaatje. Het beeld dat je hebt van je kind, en van jezelf als ouder. Dat beeld is gebaseerd op je eigen ervaringen en bepaalt je verwachtingen. Ook de hoogzwangere moeder die in alle eerlijkheid zegt ‘ik ben zo benieuwd wie mijn kind is’ heeft een beeld van haar kind, en van haar toekomstige relatie met haar kind. Bepaalde dingen van vroeger zal ze met haar eigen kinderen herhalen, en andere zal ze juist heel anders doen. Ze ziet zich al langs het hockeyveld staan. Zoals haar vader bij haar langs de lijn stond, zo zal zij het ook doen. Ze gaat zeker met haar kind knutselen en koekjes bakken, zoals de moeder van haar vriendinnetje vroeger deed. Om de moeder te kunnen zijn die ze wil zijn, moet het kind wel een beetje lijken op het kind in haar plaatje.

Ik was een leeskind. Ik speelde ook wel buiten, maar was toch het gelukkigst verstopt in een boek. De herinnering aan sommige boeken uit mijn jeugd is me even dierbaar als vakantieherinneringen uit die tijd. Dus je snapt dat ik niet kon wachten om mijn kinderen ook zo te zien genieten van mijn lievelingsverhalen. Zoonlief las alleen de atlas en mijn dochters waren heel fanatiek, tot ze het trucje beheersten. Toen was lezen ineens niet zo boeiend meer. Ik heb het niet zomaar opgegeven hoor. Voorgelezen tot ik een ons woog, eindeloos boeken aangeboden… Er werd wel wat gelezen, maar het is niet nodig geweest op hoge poten naar de bibliotheek te stappen om het maximumaantal boeken per week ter discussie te stellen. Helaas. Mijn Plaatje moest bijgesteld: mijn kinderen houden alle drie meer van wiskunde.

Mijn broer was wild van programmeren vanaf de introductie van de computer. Waar mijn ouders mijn liefde voor boeken begrepen en stimuleerden, was de aanschaf van een computer voor zijn hobby onbespreekbaar. Hij kon kiezen uit een teamsport of muziek. Mijn ouders hoopten tegen beter weten in, want hij was noch sportief noch muzikaal, dat hij op die manier een beetje zou opschuiven in de richting van Hun Plaatje. Waarschijnlijk heeft mijn vader even vaak ‘Ga anders even naar buiten, daar zijn ze aan het voetballen’ tegen hem gezegd als ik mijn kinderen een boek ‘dat hun leven zou veranderen’ heb aangeboden.

Ook heb ik een tijdje flink met mijn Plaatje (van een Goed, Gezellig Gezin) geruzied voor ik kon zien dat ik twee kinderen heb die het nodig hebben elke dag een paar uur alleen op hun kamer te zitten, ook als het huiswerk gedaan is. Ze zijn niet somber of zielig of asociaal, maar laden hun batterij op op hun eigen manier, die gewoon totaal niet op de mijne lijkt. Toen mijn buurjongen laatst 9 werd, kreeg hij van ons een boek (tja, dan maar een deur verder proberen…). Eén van zijn vriendjes zat binnen vijf minuten verdiept in het boek en vergat het feestje. Vond ik heel leuk, en herkenbaar. Zijn moeder keek minder vertederd. Bezorgd misschien, of geïrriteerd, omdat haar zoon niet met de andere kinderen speelde. We sturen onze kinderen niet alleen bewust of onbewust in de richting van ons plaatje omdat we het leuk vinden iets van onszelf te herkennen, maar vooral omdat we denken dat we onze kinderen daarmee helpen. Dat we weten wat goed is voor ze. Maar we kunnen helemaal niet weten wat voor ons kind de juiste hobby, de juiste vriendenkring, de juiste houding of baan is. We kunnen ons kind alleen leren dat hij de juiste persoon is om die dingen te kiezen.

Tussen De Norm en Het Plaatje ervaren kinderen soms heel weinig ruimte. Krijgen ze soms ook echt heel weinig ruimte. Er zijn zoveel normen om aan te voldoen, en zoveel plaatjes. Van ouders, docenten, klasgenoten en vrienden. Om over het internet nog maar niet te spreken. Je zou er gek van worden. Je zou bijna geen kans meer zien te ontdekken wie je bent. Bij veel ouders die ik spreek voel ik de druk van hun Plaatjes. Ook als de kinderen wel De Norm halen, is het voor veel ouders te eng hun kinderen te laten zoeken, en soms te laten worstelen, om zichzelf te leren kennen. Uit betrokkenheid sturen ouders regelmatig te veel. Papa’s en mama’s: wat onze kinderen nodig hebben is ons vertrouwen. In hun. Wij moeten als ouders met al onze goede bedoelingen terug naar de nieuwsgierigheid van de zwangerschap: niets liever willen dan ontdekken wie onze kinderen zijn en meer dan bereid onvoorwaardelijk van ze te houden. Dan vullen ze de rest zelf wel in.

Vraag:

Sta eens bewust stil bij Het Plaatje dat je hebt van je kind. Hoe zie je hem of haar het liefst? Wat vertel je het liefst aan vrienden over je kind? Wat maakt je trots? In hoeverre voldoet je kind aan jouw plaatje?
Bedenk waar je het meest moeite mee hebt. Waar mopper je over? Welk onderwerp is steeds punt van zorg? Heeft dit te maken met De Norm of je Plaatje? Help je je kind door hier te sturen, of help je vooral jezelf?
En de belangrijkste en moeilijkste vraag: durf je je kind het vertrouwen te geven dat hij zijn weg vindt, ook als die weg langer is dan verwacht of een andere kant op gaat dan je dacht?

Pocahontas en het muntje

Mon, 06 Feb 2017 12:59:44 GMT

Ze is 14. Een jonge Pocahontas met de ogen van een schuw hertje. Ze zit tegenover me ongelukkig te wezen omdat ze zo verlegen is. Alle dagen bang in de klas de beurt te krijgen, slapeloze nachten voor elk verjaardagsfeestje. Ik bedenk dat de meeste klasgenootjes waarschijnlijk denken dat voor een meisje met zo’n gezichtje de zon nooit ondergaat. Dat gras van die buurman toch!

Of ik haar van die verlegenheid af kan helpen. Dat vind ik nogal veel gevraagd, maar ik kan wel met haar kijken hoe ze de moeilijke momenten beter aankan. Maar eerst iets anders:

‘Stel, je staat midden op straat. En je ziet twee mensen heel hard rennen, een links en een rechts van je. Je kijkt nog eens goed en je ziet dat de ene persoon achterna gezeten wordt door een grote, gevaarlijk uitziende hond. De ander wordt niet achterna gezeten maar rent naar iemand toe die lachend met open armen staat te wachten. Ze rennen even hard en ze gaan dezelfde kant op. Wat is het verschil? Wie zou je liever zijn?’

Inkoppertje natuurlijk. Ze vindt het goed om eerst even samen de tijd te nemen om achterom te kijken, naar haar ‘hond’, naar die verlegenheid waar ze van af wil. Want ergens naar toe willen is niet hetzelfde als ergens voor weglopen.

Zo’n gesprek met een jongere is altijd zoeken naar de ingang. Soms is het makkelijk, soms blijft de deur dicht. Deze keer vlogen de deuren open. De verkorte versie:

Rot joh, zo verlegen. Je bent er de hele dag mee bezig, als ik dat zo hoor. Levert het nou ook wel eens iets op?

-?-

Nou ja, ik kan me voorstellen… kun jij goed luisteren?

-ja, op zich…-

Vertellen mensen wel eens persoonlijke dingen tegen jou, vriendinnen of zo?

-ja, best wel vaak, eigenlijk iedereen in ons groepje wel…Meestal komen ze naar mij als ze een probleem hebben.-

Hoe is dat voor jou?

-wel fijn, dat ze dat doen.-

Wat ’n vertrouwen krijg je dan zeg, van iedereen. Jeetje, mooi toch? Ik vraag me af, zouden ze nou sneller naar jou komen juist omdat je in gezelschap stiller bent en meer een luisteraar?

-ik denk eigenlijk van wel, ik denk wel dat mensen dat dan fijner vinden.-

Ja, dat snap ik wel. Ik zou ook liever iets wat ik moeilijk vind vertellen tegen iemand aan wie ik zie dat ‘ie ook wel eens onzeker is. Dat voelt toch wel veiliger of zo. (Ik gaf haar een muntje.)

‘De komende week hou je dit muntje in je zak. Dus even aan denken als je een andere broek aantrekt. Dit muntje staat voor deze eigenschap van jou: jouw ‘stille kracht’ noem ik het maar even. De ene kant is de mindere kant: je verlegenheid. De andere kant is de pluskant: je betrouwbaarheid, hoe je mensen helpt door te luisteren. Als je in de klas zit en je zit te stressen omdat je geen beurt wil voel je even aan je muntje en dan denk je: dit hoort bij mij. Nu baal ik er van, soms ben ik er blij mee. En andersom ook, als iemand je in vertrouwen neemt denk je: soms is het moeilijk, maar nu voelt het goed. Dat is alles voor komende week. Gewoon af en toe stilstaan bij dat muntje, en wat het betekent. Doe je het weg, dan komt er misschien iets anders voor terug, maar je raakt ook iets van waarde kwijt.’

Een week later gingen we verder kijken. De wens was niet veranderd, maar het uitgangspunt wel, een beetje. Een belangrijk beetje. Zo’n muntje kan in meer situaties helpen. Bij perfectionistische kinderen die alleen nog maar zien wat niet lukt. Bij kinderen met een pestverleden die elke dag voelen wat het ze gekost heeft, maar nooit bedacht hebben hoe het ze sterker, empathischer, of behulpzamer gemaakt heeft. Aan veel dingen waar iemand van af wil zit ook een mooie kant. En wie die kan zien, kijkt wat liever in de spiegel. Het is mijn mantra: wees mild voor jezelf.

Een pluim die blijft plakken: feedback die je kind verder helpt

Tue, 17 Jan 2017 12:54:02 GMT

Vooruit, mijn talenten volgens mijn kinderen: iets terugvinden, kaas schaven, een mug nadoen. De eerste twee buiten ze schaamteloos uit, het laatste…vraag maar niet. Bij een studiedag op de school waar ik werk vroeg laatst iemand: ‘Wie vindt zichzelf creatief?’. Toen ik mijn hand opstak werd ik in mijn gezicht uitgelachen door een collega wiens beeld van creatief zijn blijkbaar is dat je goed bent met klei. Ik wil maar zeggen: als je je omgeving nodig hebt om er achter te komen waar je goed in bent, lukt dat niet automatisch. Soms wordt het niet gezien, vaak wordt het niet gezegd.

Ik was met mijn zoon op de Onderwijsbeurs. Daar kreeg hij een lijst met 20 stellingen waarvan hij op een vijfpuntsschaal moest aangeven in hoeverre ze op hem van toepassing waren. Zo kreeg hij een overzicht van zijn drie sterkste punten. Mijn zoon bleek een Uitdager, een Netwerker en een Beheerder. Hij is, met andere woorden, competitief, sociaal vaardig en verantwoordelijk. Ik kon me er helemaal in vinden, maar hij was hoogst verbaasd. ‘Ben ik verantwoordelijk? Hoezo dat dan?’ Ik moest hem uitleggen dat hij liet zien dat hij betrouwbaar was en plichtsbesef kende, doordat hij altijd zijn taken in huis deed zonder dat ik er om moest zeuren. Doordat hij op tijd verscheen op afspraken en doordat zijn aandeel in een groepsopdracht zonder uitzondering voor de deadline in orde was. Een eyeopener, voor hem (‘Oké, als jij het zegt!’ Grote grijns) en voor mij. Ik ben overtuigd van de kracht van positieve feedback en ben scheutig met complimenten. Het is mijn werk om kinderen te helpen beter te zien wie ze zijn en wat bij ze past. En toch had mijn zoon geen idee dat ik bepaalde kwaliteiten zo vanzelfsprekend in hem herkende. Hm.

Nog maar een keer de feiten op een rij dan. Hoe is feedback het meest effectief?

1. Als het beschrijft wat (al wel) goed gaat in plaats van wat ontbreekt of beter kan.

Ik beken: ik heb mijn kinderen wel eens een compliment voor fijn samen spelen onthouden toen ze klein waren omdat ik bang was dat het samenspel acuut afgelopen zou zijn als ik iets zou zeggen (‘Oh ja, daar is mama, daar kunnen we ook leuk aan gaan hangen!’). Als ze aan het ruziën waren heb ik juist vaak te snel ingegrepen om te gaan uitleggen welk gedrag ik wilde zien. En ze daarmee de mogelijkheid ontnomen een compliment te krijgen voor samen iets oplossen.

Dus: benadruk het gedrag waar je méér van wil zien, en beperk het commentaar op gedrag dat je niet wil versterken. Op zijn minst moet je meer positieve dan negatieve feedback geven. Ik daag je uit om een paar dagen te turven…

2. Als het beschrijft wat goed is aan het gedrag, de aanpak of de inzet. Oftewel, als de feedback gericht is op het proces en niet op het resultaat.

Uit onderzoek blijkt dat kinderen die dat soort feedback krijgen zichzelf gaan bekijken als mensen in ontwikkeling, voor wie verandering mogelijk is. (Google als je meer wil weten op fixed mindset vs. growth mindset). In plaats van ‘Een 8! Goed gedaan!’ zeg je ‘Wat goed dat je je aan je planning houdt / aangeeft dat je hulp nodig hebt als je iets niet snapt / je huiswerk zo goed nakijkt en met een andere kleur verbetert / een mind map hebt gemaakt van dat moeilijke hoofdstuk.’

3. Als de beschrijving van het gedrag gekoppeld wordt aan karaktereigenschappen of kwaliteiten.

Een complimentje krijgen is leuk en goed voor het humeur. Maar positieve feedback kan kinderen ook inzicht geven in hun kwaliteiten. Op het moment dat kinderen begrijpen dat gedrag niet uit de lucht komt vallen maar iets betekent, leren ze dat hun gedrag iets zegt over wie ze zijn. Dat helpt ze ontdekken waar hun talenten liggen. ‘Leuke trui!’ wordt dan ‘Wat heb je dit nou weer leuk gecombineerd! Jij hebt echt gevoel voor mode.’ Of ‘Ik vond het leuk om te horen dat je aan oma vroeg hoe het met haar ging en hoe de vakantie geweest was. Ik ben blij dat ik zo’n sociale dochter heb, met belangstelling voor anderen!’ ‘Wat heb je toch veel te vertellen over die nieuwe game! Je enthousiasme werkt aanstekelijk!’

Er zijn allerlei spelletjes te koop waarmee je met jongeren naar hun kwaliteiten kunt kijken. Maar als je er niets voor voelt er een speciaal spel voor aan te schaffen of als je verwacht raar aangekeken te worden door je kinderen, dan is het volgende ook leuk: vraag je kind mee te doen aan een gezinsexperiment: ‘Ons kent ons?’ Je vindt de opdracht hier. Aan de hand van een lijst met jongerenkwaliteiten en voorbeeldvragen ga je in gesprek over wat je leuk vindt aan je kind en waar je vindt dat je kind goed in is. De vragen zijn bijvoorbeeld:

Kun je 5 kwaliteiten aankruisen die je het best bij jezelf vindt passen?
Welke 5 kwaliteiten denk je dat ik het beste bij jou vind passen?
Welke 5 kwaliteiten beschrijven mij het best, vind je?
Kun je iets aankruisen dat jij en ik gemeen hebben?
Welke kwaliteiten vinden papa (mama) en ik belangrijk, denk je?

Mijn ervaring is dat kinderen dit moeilijk vinden, en raar. Ze vinden het snel ongepast om te noemen waar ze goed in zijn. Dus misschien sputteren ze een beetje tegen. Maar reken er maar op dat ze het heel leuk vinden om van jou te horen welke kwaliteiten ze hebben, en waar dat uit blijkt. Wat ze met jou of je partner gemeen hebben, of juist wat van welk gezinslid geleerd kan worden. Een ego boost voor het hele gezin! Ik heb het lijstje zelf ook maar weer eens uitgeprint, zo na die Onderwijsbeurs.

ACT en de metafoor van de maand: de app-groep

Fri, 16 Dec 2016 12:45:36 GMT

Ik ben verschrikkelijk enthousiast over de opleiding tot ACT-trainer die ik gisteren heb afgerond. ACT (Acceptance and Commitment Therapy) is een vorm van gedragstherapie die focust op twee dingen. Het eerste is het accepteren van vervelende gedachten en gevoelens. We hebben ze allemaal en willen ze liever niet. We kunnen ons best doen die gedachten te veranderen of de gevoelens niet te hebben, maar we kunnen ook leren te accepteren dat ze er zijn zonder dat ze ons beheersen. Daarnaast helpt ACT duidelijk te krijgen wat jouw waarden zijn. Hoe wil je leven? En dan: wat moet je concreet veranderen in je leven om dat dan ook te gaan doen? Je laat je niet leiden door negatieve gedachten, maar geeft zelf richting aan je leven.

Het Acceptance-deel van de therapie heeft veel weg van mindfulness, maar de oefeningen zijn korter en concreter. Voor veel mensen fijn, voor pubers een uitkomst. Er wordt veel gewerkt met metaforen. Nu zijn metaforen ‘zeg maar echt mijn ding’, en ik gebruik ze dan ook veel in mijn gesprekken met jongeren. Vandaar dit kleine stukje ACT, als voorbeeld:

De meesten van ons zijn geneigd meteen te kijken als we horen dat er een nieuw appje binnenkomt. Appje = reactie. Veel mensen zitten in meerdere appgroepen. Daar zit vaak ook wel een groep tussen waarin heel veel geappt wordt, maar waarvan de apps inhoudelijk niet zo boeiend zijn. In de klassenappgroepen van mijn kinderen wordt rustig twintig keer achter elkaar ‘hahaha’ getypt. Ze kijken lang niet bij elke ‘ping!’ op hun telefoon.

Nu komt de metafoor: veel steeds terugkerende gedachten die we liever niet hebben zijn appjes uit een irritante groep, waar we (nog) niet uit kunnen. Het is aan ons te achterhalen in welke groepen we zitten. De groep ‘ik kan het niet’ of de groep ‘ik moet perfect zijn’, bijvoorbeeld. Weten we het eenmaal, dan kunnen we gaan leren dat we niet hoéven te reageren op oproepen uit deze groep. Gedachten komen voorbij, we merken ze op, maar we hoeven er niet ons gedrag op aan te passen. We hoeven de apps niet keer op keer te herlezen, en we hoeven niets terug te schrijven. We kunnen denken: ‘Het is weer druk vandaag in de Groep Onzekerheid. Ik hoor de appjes binnenkomen. Ik zet de telefoon niet uit en ik wind me er niet over op, maar richt me op mijn proefwerk voor morgen. Ik ben goed voorbereid, ik heb een samenvatting gemaakt en maak vandaag ook de diagnostische toets. Met mijn onzekerheid op de achtergrond.’

Ik vind ACT verfrissend anders. Vanwege de humor (ja, dat kan, ook bij therapie) en vanwege de focus op doen (goh, echt? En het heet ACT, zei je?) in plaats van op je gedachten, hun inhoud en ontstaansgeschiedenis. En je hoeft niks weg te stoppen of te bestrijden. Natuurlijk vind ik het belangrijk om te kijken naar dingen die goed gaan in je leven, en je mag jezelf ook best eens streng toespreken. Maar soms heb je gewoon een slechte dag (of maand) en ben je onzeker, of voel je je dom, of zielig, of down. In plaats van dan de meeste zelfhulpboeken te volgen en ‘ik ben de moeite waard’ tegen je spiegelbeeld te roepen of je schuldig te voelen omdat je niet tevreden bent met je leven, zegt ACT: voel je maar vervelend en denk maar even je donkere gedachten. Maar laat je er niet door weerhouden. Pak dat boeltje op en zet een stap, mét die hele handel erbij. Voorwaarts, ik hou ervan.

Opdracht voor komende week:

Ga na in welke groepen je zit. Zit er een groep bij waar je beter niet al te veel aandacht aan kunt besteden? Wanneer is die groep vooral actief? Herkennen wat er in je hoofd gebeurt, is een belangrijke eerste stap.

Oké, ouders, even terug!

Fri, 18 Nov 2016 12:41:24 GMT

Opvoeden met compassie

Ouders van pubers met motivatieproblemen, hier komt een peptalk! Vind je het lastig om dag in dag uit positief te blijven reageren op zuchtende bankhangers? Krijg je het vaak niet voor elkaar om zonder irritatie in je stem te informeren naar huiswerk of schoolprestaties? You are not alone! Je zult zeggen dat je niet snapt waarom je kind niet aan het werk gaat. Het is niet dat je puber het belang van een goede werkhouding niet begrijpt (hij wil toch ook over!). Ook niet dat hij iets beters te doen heeft met z’n tijd (kom op, zijn telefoon?!). Hij wil gewoon niet en je bent het gevecht met die houding meer dan beu.

In theorie is het allemaal goed te verklaren. Het puberbrein is nog onvoldoende ontwikkeld. Juist het stukje dat verantwoordelijk is voor doelmatig handelen, de prefrontale cortex, werkt nog niet optimaal. Dus ze maken misschien wel een planning, maar houden zich er vervolgens niet aan. Ze kiezen voor bevrediging op korte termijn (het zoveelste YouTube-filmpje) en niet voor de slimste route naar dat diploma over een paar jaar. Dus ja, wij moeten als ouders een stukje prefrontale cortex zijn voor onze oogappels. Prima, zul je zeggen. Ik ben tenslotte al zoekmachine, logistiek manager, dominee en wasvrouw, dus dat kan er ook nog wel bij. Maar o wat vermoeiend soms.

Wat helpt is ‘de milde blik’. Het haalt de irritatie eraf. Wat bedoel ik daarmee? Gewoon, kijk eerst even naar jezelf en zie dat wat voor jou geldt, waarschijnlijk ook voor je kind geldt. Vul voor jezelf deze zin aan: ‘ik zou eigenlijk….’ (vaker moeten sporten, anders moeten eten, meer quality time met mijn partner moeten doorbrengen, mijn laptop ’s avonds dicht moeten laten, etc.). Bedenk even hoe vaak je je dit al voorgenomen hebt, en waarom het tot nu toe niet voor langere tijd achter elkaar gelukt is. En stel je dan voor hoe jij het zou vinden om op het moment dat je NIET aan het doen bent wat je je voorgenomen had, te horen ‘ik dacht dat jij zou gaan……! Waarom zit je dan nu weer te……?!’ Er zijn niet veel mensen die dan enthousiast opspringen en roepen ‘Inderdaad! Fijn dat je me eraan herinnert, dank je! Ik ga meteen…….’ Grote kans dat je geïrriteerd reageert.

De meeste mensen kunnen wel een top 10 samenstellen van de dingen die ze belangrijk vinden in hun leven. Maar als ze vervolgens een lijstje maken van de dingen waaraan ze de meeste tijd besteden staat er toch vaak een ander lijstje. Weten wat je zou willen en het daadwerkelijk doen zijn twee verschillende dingen. ‘Life gets in the way’ zeggen ze dan. Mens zijn gooit roet in het eten. We hebben gedachten en gevoelens die ons in de weg zitten, waardoor we niet altijd doen wat goed voor ons is. Waardoor we maar weer kiezen voor wat we kennen, en wat het makkelijkst is. Waardoor we vermijden wat moeite kost, of eng is, of nieuw.

Dus? ‘Je kunt er niks aan doen, schat, want je bent een mens en ook nog eentje met een onvolgroeide prefrontale cortex dus blijf jij maar op die bank zitten’? Nee. Je doet wat je moet doen als ouders; je stimuleert, corrigeert, nodigt uit, begeleidt en knuffelt. Dat is makkelijker als je goed kunt blijven zien wie er tegenover je zit. Een kind (mogelijk vermomd als grote, boze vreemdeling) dat moet leren hoe de wereld werkt en hoe hijzelf in elkaar steekt. Jij gaat hem helpen dat te leren. Daarvoor hoef je maar twee dingen te onthouden:

Niet alles is wat het lijkt

Een bankhanger die maar blijft appen ondanks jouw aansporingen om iets te gaan doen, dan roept dat je niet zo chagrijnig moet doen als jij na een uur ontploft, om vervolgens vloekend de deur dicht te slaan is misschien brutaal, maar dat wil niet zeggen dat hij jou niet gehoord heeft of dat hij je niet serieus neemt of dat hij je zorg niet waardeert. Waarschijnlijk vindt hij het zelf ook niet leuk dat het niet lukt om aan de slag te gaan en maakt jouw irritatie en teleurgestelde blik het niet beter. Hij is niet ongemotiveerd om jou dwars te zitten. Het wil niet zeggen dat hij niet begrijpt wat je belangrijk vindt. Er kunnen allerlei redenen zijn om werk uit te stellen. Misschien confronteert het hem met iets dat hij liever mijdt. Het huiswerk kan je kind onzeker maken omdat hij er niet goed in is, of wanhopig omdat de hoeveelheid niet te overzien is. De kans is groot dat je kind zich zelf niet bewust is van wat er in de weg staat. Wil je hem helpen daar achter te komen, dan zul je moeten stoppen met duwen en trekken. Doe een stapje terug. Leun een tijdje achterover en stel af en toe een goede vraag. (voor concrete tips, klik hier en hier .)

Jullie zitten in hetzelfde team

Toen mijn zoon 1,5 was kon ik de kamer geen seconde verlaten of de aarde uit alle plantenpotten lag verspreid over de vloer. Vervelend, maar ik zag hem niet als een onmogelijk kind dat mij tot wanhoop dreef. Ik bleef hem rustig en duidelijk uitleggen dat het niet mocht en liet het hem opruimen (nou ja, 1,5 hè..?). En dan vond ik hem nog even lief. Die houding, zoals je een jong kind opvoedt, heb je nu ook nodig. Er zijn geen twee partijen, met één kamp dat weet hoe het moet en alles goed bedoelt en één kamp dat niks wil en zijn eigen toekomst saboteert. Er is een kind dat heel veel tegelijk voor het eerst voelt en van alles moet. En een ouder die dit snapt, het kind begeleidt en vertrouwen uitstraalt. In hem of haar en in de toekomst. Dat bedoel ik met de milde blik.

Trouwens, die mildheid heb je zéker ook nodig om naar jezelf te kijken. Want ook als je supergemotiveerd bent om je deze basishouding eigen te maken en een Zen-ouder te worden zul je nog best eens uit de bocht vliegen. Mooie gelegenheid voor je puber om te zien wat jij doet als iets mislukt en hoe je een nieuwe start maakt. Practise what you preach en zo ��

Knap zijn kan knap lastig zijn

Mon, 24 Oct 2016 11:31:56 GMT

Een metafoor voor mooie meisjes

Vijf jaar geleden hadden de meeste mensen nog nooit van sexting gehoord. Nu weet, helaas, iedereen wat het is en besteden alle scholen er aandacht aan. Leerlingen die horen dat er naaktfoto’s van medeleerlingen door de school vliegen reageren meestal met ‘moet je maar niet zo dom doen, dat weet toch iedereen’. En toch blijven de foto’s komen.

Na zo’n incident met pikante foto’s had ik een aantal gesprekken met het slachtoffer. Lisanne viel op alle fronten uit de toon in gymnasium 2: te veel make up, te sexy, te veel bezig met flirten. Ze was een opvallende verschijning en was gewend dat vaak te horen. Jongens die ze nauwelijks kende wilden haar volgen op Instagram en stuurden haar berichtjes via What’s App. Daarin werd duidelijk dat ze contact zochten omdat Lisanne de naam had sexy en spannend te zijn, héél anders en véél leuker dan haar klasgenootjes. Sexy, spannend en veel leuker dan de rest klinkt goed, dus ja, dan moet je zorgen dat je je naam eer aandoet. Desnoods met foto’s die te veel laten zien. Of niet?

Lisanne had dingen gedaan die ze zelf ook dom vond. In het begin waren mijn vragen erop gericht te onderzoeken wat haar er dan toe gebracht had. Ik vermoedde dat het gebeurd was omdat haar imago haar daar toe dwong. Ze ontleende haar zelfvertrouwen voor een groot deel aan haar sexy imago en de aandacht die ze daardoor steeds kreeg. Het maakte haar afhankelijk van dat imago en om het in stand te houden ging ze te ver. Dus we gingen samen op zoek: wat betekende het etiketje ‘sexy’ voor haar? Welke andere eigenschappen boden houvast? Wat vond ze moeilijk en wie mocht dat zien? Ze was ontzettend dapper. Ze kwam naar school en liep niet weg voor alle opmerkingen, de gebaren en het gelach. Ze was eerlijk over zichzelf en toen ze ontdekt had dat ze wilde leren meer te zijn dan ‘sexy Lisanne’ ging ze er vol voor, op haar eigen manier. “Mevrouw, ik ben gisteren naar school gekomen zonder mijn wenkbrauwen te doen! Ik dacht ‘ik doe het gewoon’!”

In het eindgesprek vroeg ik haar wat ze wilde onthouden van de dingen die we besproken hadden of van wat ik gevraagd of gezegd had. Een makkelijke vraag, blijkbaar. “Het cadeautje! Dat vergeet ik niet meer!” Bij dezen, een metafoor voor mooie meisjes:

‘Er was eens een meisje dat verliefd was op een jongen. Hij vond haar ook leuk, want als ze binnenkwam begon hij te stralen. Toen hij vroeg of ze op zijn verjaardag kwam, sprong ze een gat in de lucht. Zijn verjaardag! Dan vindt hij me dus echt leuk! Wat moet ik dan meenemen? Ze ging op zoek naar het perfecte cadeau. Omdat ze hem al langer leuk vond wist ze waar hij van hield. Ze had goed opgelet tijdens hun gesprekken. Ze zocht stad en land af om iets te zoeken dat precies bij hem paste. Toen het gelukt was deed ze ook nog haar uiterste best om het zo mooi mogelijk in te pakken. Met glimmend papier, en met gekrulde linten. Zenuwachtig ging ze naar zijn huis. Gelukkig reageerde hij heel enthousiast. Hij zei dat hij nog nooit zo’n mooi pakje gezien had en liet het aan al zijn vrienden zien. Steeds weer wees hij op het papier en op de kleurige linten. Het meisje liep er verlegen achteraan en wachtte tot hij het cadeautje uit ging pakken. Zou het goed zijn? Het feest ging verder en de jongen pakte het cadeau niet uit. Wel riep hij af en toe naar haar: “Echt mooi! Die linten! Dat papier!” Daar werd het meisje onzeker van. Was dat nou goed of niet? Aan het eind van de avond zag ze dat de jongen het cadeautje uitpakte en op tafel legde. Ze kon niet goed zien of hij het mooi vond. Hij pakte de linten en het inpakpapier van de vloer en liep er mee weg. Het meisje ging maar naar huis.’

Echt zielig! vond Lisanne. En ze kon ook goed uitleggen waarom. En ja, ze had zich vaak zo gevoeld als het meisje. In de war. Zoveel complimentjes en toch nog steeds onzeker. Hoe kan dat nou? De volgende paar gesprekken gingen over al het moois dat in het pakje zat. ( Voor een handleiding voor zo’n gesprek met voorbeeldvragen klik hier in-gesprek-met-een-slachtoffer-van-sexting). Een keertje huilen en een beetje lachen later namen we afscheid. Met een gratis wijze les om mee te nemen.

Jij bent het cadeautje. Jij, met al je eigenschappen, je typische dingen, je gedachten, gevoelens en dromen. Onthoud dat. Als jij zelf goed weet hoe waardevol je bent, vind je vanzelf iemand die dat ziet, en die zich niet blindstaart op de verpakking.

Of in de woorden van Lisanne: “Dus eigenlijk….moet hij me uitpakken, zonder me uit te pakken!”

Van bemoeien naar begeleiden

Fri, 30 Sep 2016 11:27:17 GMT

Een tip voor ouders van pubers

Ik hou van metaforen. Een goede metafoor scheelt een hele hoop tekst en uitleg, blijft beter hangen dan een preek en houdt serieuze zaken luchtig. Vandaar mijn voornemen om er elke maand een met je te delen die voor mij gewerkt heeft.

Nu het schooljaar weer begonnen is, zal ik niet de enige ouder zijn die zich regelmatig moet inhouden om niet hardop te vragen of het huiswerk écht al af is, als zoon of dochter ruim voor het avondeten al klaar lijkt te zijn. En ik ben vast ook geen uitzondering als ik op zo’n rustig dagje dan eens opper dat het misschien wel een goed idee is om even vooruit te kijken. Zou je anders nu misschien vast dat boek….? Heb je wel gezien dat je volgende week…?

Ik word moe van mezelf en ik ben de enige niet hier in huis. Inmiddels weet ik mezelf meestal op tijd tot de orde te roepen en ga ik over op de aanpak die wél werkt: de verantwoordelijkheid daar laten waar hij hoort. Bij mijn kinderen. Maar dan wil ik wel van ze horen hoe hun plan van aanpak eruit ziet. Ik wil horen dat ze weten wat komen gaat. En dus: de fiets-metafoor.

Vraag je puber om een kind van een jaar of vier in gedachten te nemen (neefje, nichtje, buurkind). Ik noem onze denkbeeldige kleuter Max. En dan gaat het gesprek ongeveer zo:

‘Stel je voor dat je Max zou gaan leren fietsen. Dat heb je afgesproken met zijn ouders. Zij vertrouwen erop dat jij dat kunt. Eerst heeft hij geoefend met zijwieltjes, maar op een gegeven moment gaan die eraf. Hoe gaat dat dan?’

(‘Stukje meerennen, bagagedrager vasthouden, steeds wat langer loslaten, enzovoort.’)

‘Na een tijdje lukt het. Hij kan nog niet goed draaien en remmen, en hij wiebelt nogal, maar hij fietst zelf. Hij is super trots. Nu wil hij op de fiets naar school. Wat zeg jij dan?’

(‘Nee, dat zou ik niet goed vinden, hij moet eerst nog meer oefenen.’)

‘Oké. Max oefent en oefent en hij leert bochten maken en remmen. Hij wil echt héél graag op school laten zien wat hij kan. Je besluit dat hij mag fietsen, met jou samen en eerst over de stoep. Hij is boos, want hij wil alleen en op de straat fietsen. Wat vind je daarvan?’

(‘Dat mag niet, want hij heeft nog nooit op straat gefietst, dus alleen is te gevaarlijk. En hij kent nog helemaal geen verkeersregels.’)

‘Maar hij kan toch fietsen? Die regels leert hij dan toch vanzelf wel door het te doen?’

( Verbaasde blik, wat ben jij voor rare ouder? ‘Je gaat zo’n kleuter toch niet zomaar loslaten in het verkeer?!’)

‘Oh? Hoe zou je dat dan doen?’

( ‘Eerst meefietsen, wijzen op gevaarlijke situaties en zo, tot ik zie dat hij doet wat hij moet doen. Op tijd stoppen, hand uitsteken, dat soort dingen. ’)

‘Dank je, dat wilde ik horen. Iemand leren fietsen is als iemand leren leren. Dat je de basisschool hebt doorlopen wil nog niet zeggen dat je nu alles alleen kunt. Je kunt niet zomaar losgelaten worden zonder te weten hoe de wereld van de middelbare school werkt. Met huiswerk en overhoringen, met proefwerken en toetsweken. Als ouder weet ik dat je het gaat leren. Ik heb er alle vertrouwen in dat jij over een tijd zelfstandig je schoolwerk regelt, net zo goed als ik vroeger wist dat je zou leren alleen naar school te fietsen. Dat ik een tijdje meefiets heeft niks te maken met een gebrek aan vertrouwen, maar met mijn eigen verantwoordelijkheid. Het is mijn taak jou te begeleiden tot je zonder mij kunt fietsen, omdat ik veel ervaring heb in het verkeer. Tot ik merk dat je je de verkeersregels hebt eigen gemaakt. Als je denkt dat je het al alleen kunt, laat mij dan weten dat je de gevaarlijke situaties aan ziet komen. Zeg dan ‘er komt een toetsweek aan ( = groot kruispunt) dus ik ga op tijd een planning maken (= remmen)’ of zoiets.’

Heb je dit eenmaal besproken, dan kun je er makkelijk op terugkomen zonder dat je klinkt als een vervelende bemoeial. Iedere puber snapt waarom je meefietst met een zigzaggende kleuter.

‘Schat, ik heb nu het gevoel dat je midden in de spits met oordoppen in aan de verkeerde kant van de weg fietst. Help me even, wat ga je doen?’

Best job ever

Wed, 22 Jun 2016 11:22:59 GMT

Alles wat in de krant staat over werken in het onderwijs is waar. De werkdruk is hoog, inzichten en eisen veranderen vaker dan de relaties in GTST en elk maatschappelijk schandaal wordt vertaald in een nieuwe taak voor docenten. Het klopt en het is terecht dat leraren er aandacht voor vragen.

Maar ik wil dat nu even niet doen. Ik wil een paar voorbeelden geven uit de dagelijkse praktijk van het afgelopen jaar die hopelijk voor zich spreken. Die hopelijk duidelijk maken dat het begeleiden van jonge mensen, het mogen meebeleven van hun hoogte- en dieptepunten, in één woord fantastisch is. Dat het soms frustreert, maar vaker ontroert, en nooit verveelt.

Herfst:

Met de toestroom van vluchtelingen naar ons land moeten we als school iets doen. We besluiten een Week van de Vluchteling te organiseren. Ons doel: bewustwording. Je mag vinden wat je wil, maar moet wel weten waar je over praat. Er komen Syrische vluchtelingen in de les om hun verhaal te doen. De leerlingen luisteren aandachtig en stellen directe en kritische vragen. ‘Had u daar ook een vriendin?’ ‘Vindt u het terecht dat alle vluchtelingen een huis en geld krijgen zonder iets te doen?’ De vluchteling in kwestie blijkt radicaler dan de meeste leerlingen: ‘Je moet Nederlands leren en je best doen. Wie niks doet moet gewoon weggestuurd worden. Hup terug!’ De klas is onder de indruk en ons doel bereikt. ‘Oh, mevrouw! Ik wist dit echt allemaal helemáál niet! Kunnen we hem niet met de klas adopteren of zo?!’

Ik praat met een meisje met een terminaal zieke vader. Ze wil hem nog zeggen dat ze van hem houdt, maar praten zijn ze thuis niet gewend. ‘Heb je het al ooit gezegd?’ vraag ik. Ze schudt haar hoofd. ‘Ik bedoel niet per se met woorden?’ zeg ik. Dat helpt. Ze begint te vertellen over alles wat ze samen doen, over gedeelde hobby’s en intieme grapjes. Het is wel duidelijk, ook voor haar. Hij weet het allang.

Winter:

Als het mogelijk is, verwerk ik namen van leerlingen in de opdrachten bij toetsen. Tijdens het surveilleren zie ik aan het gegrijns en de enkele verraste blik omhoog precies bij welke oefening iedereen is. Eén inhaler die de hoofdrol speelde in elk onderdeel van zijn proefwerk schreef onderaan het antwoordblad: ‘Ik denk dat ik een dikke 1 heb, maar bedankt voor de leuke toets! �� ’

Een moeilijk bereikbaar meisje krijgt strafwerk. De opdracht luidt: Write a letter to someone in which you thank him/her. Use at least 250 words. Aan het begin van de volgende les levert ze haar brief in en staat er met een verongelijkt gezicht bij terwijl ik hem lees. In krom Engels heeft ze twee kantjes volgeschreven over wat haar moeder voor haar betekent. Het is het mooiste dat ik ooit gelezen heb. ‘Please give this to your mother’ krijg ik er nog net uit. De klas kijkt me raar aan als ik de les begin.

Voorjaar:

Schoolexamen gespreksvaardigheid. Een leerling uit havo 5 die ik het hele jaar nog niet op werken heb kunnen betrappen, ondanks mijn steeds wisselende aanpak, beweert een vroegmiddeleeuws gedicht gelezen te hebben. ‘Weet je het zeker? Heb je het niet alleen over de samenvatting?’ vraag ik van tevoren drie keer. Hij houdt voet bij stuk. Tijdens het mondeling komt het gedicht uitvoerig ter sprake. En verdomd. Het lijkt nog waar ook. Hij weet waar hij het over heeft en op zijn Engels is nauwelijks iets aan te merken. Als hij hoort dat hij een 9 heeft valt hij helemaal uit zijn rol. Een sprong van een meter hoog en een vreugdkreet. Hij gaat me nog net niet zoenen.

We zijn op excursie naar Londen. Op de parkeerplaats wachten de leerlingen op hun gastouders. Ze houden een stuk karton omhoog met de naam van hun tijdelijke papa en mama. In groepjes van drie of vier gaan ze vijf dagen logeren. Elke keer als de ouders een groepje gevonden hebben hetzelfde tafereel. Onhandig handen schudden, beetje lachen, de tassen pakken en dan, op weg naar de auto, kijken ze nog even om naar ons. Wij roepen ze na: ‘Have fun! Bordjes leegeten, hè jongens!’ Grote kinderen voor het eerst alleen in een vreemde omgeving.

Sommige leerlingen op de excursie ken ik niet. Eén meisje valt me op. Ze is heel stil, en ik kan niet aan haar zien of ze het naar haar zin heeft. Tijdens de ‘Jack the Ripper-tour’, waarbij een gids ons rondleidt door donkere steegjes en steeds vertelt waar de slachtoffers van de seriemoordenaar gevonden zijn, en hoe ze toegetakeld waren, duikt ze naast me op. ‘Ik vind dit heel eng, mevrouw’, piept ze met tranen in haar ogen. ‘Ik zie het allemaal precies voor me!’. Ik geef haar de opdracht elke keer als de gids begint te vertellen drie outfits van klasgenoten uit haar hoofd te leren. Als we verder lopen overhoor ik haar. We bereiken het einde van de tour zonder dat iemand iets merkt. Steeds als ik haar later in de school tegenkom, kijkt ze me even aan en gaat haar gezicht helemaal open.

Zomer:

Bij het gala begeleiden docenten de examenleerlingen over de rode loper, inclusief fotomoment. ‘Zal ik met jou lopen?’ vraag ik aan een jongen die vorig jaar gezakt is. ‘Ja, vorig jaar liep ik ook met u! U staat al het hele jaar bij ons op de schouw!’

Na afloop kom ik een oud-leerling tegen, een innemende en enthousiaste jongen, die moeilijk aan het werk te krijgen was. Ik vraag hoe het gaat. Bedrijfskunde, was het toch? Nee, hij blijkt geswitcht en doet nu de lerarenopleiding, waar hij het heel erg naar zijn zin heeft. ‘Weet u nog wat u tegen mij gezegd heeft na de presentaties voor de klas in V5?’ Ik weet het niet meer. ‘U zei: inhoudelijk is het niks, maar als je in de toekomst ooit twijfelt over wat je later moet gaan doen: dit is jouw plek. Dat heb ik altijd onthouden.’

Praten met pubers

Mon, 09 May 2016 09:41:30 GMT

Pubers. Ik heb er thuis een paar. De een heeft het rollen met de ogen tot een kunst verheven en de ander kijkt meestal naar me met een blik die boekdelen spreekt. De blik zegt, of beter, schreeuwt: “JEZUS, MAM! DOE NIET ZO DEBIEL!” Tja, de taal van tieners. Ik heb er inmiddels geen tolk meer bij nodig. Misschien herkent u deze: de ogen beschrijven een grote boog van links via boven naar rechts en er wordt lucht naar binnen gezogen, de lippen ontspannen en de mond een beetje open. Of deze: hoofd gebogen, ogen wijd open en net hoorbaar ‘okééé…..’ fluisteren. Ze betekenen respectievelijk ‘Gênant! Mijn moeder denkt dat ze jong/modern/grappig is!’ en ‘Het slaat echt helemaal nérgens op dat je hier zo boos om wordt, maar ik zeg maar niks want ik heb het toch altijd gedaan, blijkbaar’. Hun mimiek imiteren of ‘Ja, wat nou! Zeg het maar hardop!’ roepen is meestal niet heel nuttig, dus dat probeer ik te beperken.

Het begint met belangstelling

Voor de klas heb ik geleerd dat je sowieso als volwassene (> 30 = bejaard) niet moet proberen dezelfde taal te spreken als jongeren. Je valt meteen door de mand en het wordt niet gewaardeerd. Wat wel gewaardeerd wordt is belangstelling. Als het gaat om praten met pubers is dat de sleutel. Het zal niet zonder meer leiden tot een goed gesprek. Er zijn mensen die niet willen of niet kunnen praten, en er zijn grote verschillen tussen jongens en meisjes in dat opzicht (toen mijn zoon laatst een week met school op excursie was, bestond onze appgeschiedenis van die dagen uit 180 woorden in vragen van mijn kant, en 26 in reacties van hem �� ). Maar interesse tonen is wel een voorwaarde voor contact. Bovendien, de niet bepaald uitnodigende houding van sommige jongeren is precies dat: een houding. Daarachter zit een mens. Pubers kunnen heel stoer, of ongeïnteresseerd, of heel volwassen lijken, maar het valt niet mee om jong te zijn. Het viel al niet mee toen ik zelf een tiener was. De onzekerheid over wie je bent, bij wie je wil horen, of je dat al wel hardop durft te zeggen… Nu speelt dat niet alleen onder schooltijd, maar 24/7. Via hun mobieltjes worden pubers de hele dag om de oren geslagen met plaatjes en uitspraken van anderen, die het allemaal al lijken te weten. Hun reactie is belangrijk. Met elke ‘like’ vertellen ze iets over zichzelf: dit vind ik, zo wil ik ook zijn. Niet meedoen is tegenwoordig geen optie. Oprechte belangstelling van je ouders of andere volwassenen is dan meer dan welkom. Zelf straal ik graag uit dat ik een gezin, een baan en een sociaal leven moeiteloos combineer, maar als iemand voorbijgaat aan de buitenkant en vraagt hoe het echt met me gaat, ben ik blij verrast. Dan vertel ik graag wat er allemaal ontzettend leuk is en goed gaat, en wat soms heel moeilijk is. En de vraag is niet minder fijn als je geen antwoord wil geven.

De ene vraag is de andere niet

‘Was ‘t leuk, schat?’ ‘Mwah.’

‘Hoe was ‘t op school vandaag, schat?’ ‘Saai.’

Als u deze ‘gesprekken’ ook dagelijks voert, probeer dan de vraagstelling een beetje aan te passen. Gesloten vragen leveren niet veel op, maar helemaal open vragen soms ook niet. Het kan helpen om te kiezen voor vragen met een keuze, zoals ‘Wat was het allersaaist wat je vandaag hebt moeten doen?’ of ‘Welke docent had een goed humeur vandaag?’ Doorvragen is dan makkelijk; een kwestie van ingaan op wat uw kind zegt. Onverwachte vragen kunnen ook leuke gesprekken opleveren. Niet: ‘Heb je nog punten teruggekregen vandaag?’ maar ‘Waar hebben jullie het in de pauze over gehad?’ of ‘Wat is het grappigste dat je de afgelopen dagen op YouTube gezien hebt?’. Ongeacht het onderwerp zijn altijd twee dingen essentieel. Op de eerste plaats moeten vragen erop gericht zijn de ander te begrijpen. Elk antwoord lokt daarmee een nieuwe vraag uit. Hoe ging dat dan precies? Wat dacht je toen je dat hoorde? Wat hoop je dat er nu gebeurt? Je vervolgvragen kunnen ook gaan over de manier waarop iemand iets zegt. Oh, verkeerde vraag, zo te zien! Wat zou een betere vraag zijn? Te vaak reageren ouders te snel op wat er gezegd wordt met hun eigen mening, of nog erger: met het zoveelste advies. En dan ben je zo weer terug bij het eenrichtingsverkeer dat pubers al veel te goed kennen. Op de tweede plaats moet jouw lichaamstaal je vragen ondersteunen. Een echt gesprek voelt als een echt gesprek, niet als een interview. Het werkt alleen als je ook wil weten wat je puber drijft, waar hij mee bezig is, wat hij belangrijk vindt. Voor mij gaat er niets boven, gewoon kletsen met je kind.

Hoe motiveer ik mijn puber? – Opdracht voor thuis

Tue, 09 Feb 2016 10:33:23 GMT

Zegt u wel eens iets anders dan u bedoelt? Stelt u wel eens een vraag die eigenlijk een opdracht is? Iets in de trant van: “Heb je geen huiswerk?” waarmee u “ga jij eens gauw iets voor school doen!” bedoelt? Heeft u vaker dan u zou willen discussies over schoolwerk? Lees dan verder.

Een opdracht die ik veel gebruik in mijn werk met onderpresteerders is de Handleiding voor huiswerk. Kinderen kunnen om allerlei redenen onder hun niveau presteren. Misschien zitten ze niet lekker in hun vel, is er thuis iets aan de hand of past hun leerstijl niet bij de standaard manier van werken op hun school. Deze opdracht is met name geschikt voor jongeren die onderpresteren doordat ze onvoldoende gemotiveerd zijn voor school en voor jongeren die moeite hebben met structureren en plannen. Het doel is de jongere aan het denken te zetten over zichzelf. Welke aanpak past bij hem? Wat houdt een goede werkhouding volgens hem in? Wil hij begeleid worden en zo ja, hoe en door wie? Het is een startpunt voor een andere manier van werken met je kind; niet meer preken en pushen, niet meer straffen en mopperen. In plaats daarvan ga je je kind, zijn ideeën en behoeftes, serieus nemen. Hij mag het zeggen. (zie ook Hoe motiveer ik mijn puber? ) Deze opdracht verandert uw kind niet van de ene op de andere dag, maar het werken met de gebruiksaanwijzing kan wel degelijk een verschil maken in zowel zijn als uw houding ten opzichte van schoolwerk.

Het is een uitdaging voor beide partijen. Uw kind zegt misschien wel altijd dat hij het zelf allemaal wel weet en kan, maar wat weet en kan hij dan precies? Hoe ziet dat eruit? En u zegt misschien wel dat u graag wil dat uw kind zelfstandig wordt en zelf nadenkt, maar durft u uw kind hiervoor de ruimte te geven?

STAP 1

Ga om de tafel zitten, liefst voor, maar misschien wel na een hele hoop frustrerende gesprekken over huiswerk en schoolresultaten en bespreek de volgende opdracht.

Opdracht: de handleiding (zie Handleiding voor de opdracht en een voorbeeld)

Uw puber gaat zijn eigen handleiding schrijven. Hij gaat beschrijven wat hem motiveert en wat averechts werkt. Hij gaat beschrijven waar en wanneer hij het beste kan studeren, en op welke manier. Hij gaat laten zien dat hij vooruit kan kijken. Daarnaast zal hij beschrijven wat hij doet op het moment dat hij hulp nodig heeft. Ten slotte beschrijft hij wat het nauwkeurig volgen van de gebruiksaanwijzing oplevert: hoe ziet het eruit als hij op de juiste manier werkt?

Afspraak:

in de afgesproken periode volgt u de regels van de handleiding. Daarnaast observeert u. U grijpt op geen enkele manier in als uw puber zijn eigen regels niet naleeft.
Uw kind krijgt twee pogingen om zelf te bepalen hoe met schoolwerk wordt omgegaan. Werkt het na twee pogingen niet, dan geeft hij daarmee aan dat hij uw hulp nodig heeft. Daarna zal hij zich voegen naar uw plan.

STAP 2

Nadat uw kind de handleiding heeft geschreven krijgt hij een aantal weken de tijd (2 – 4, in onderling overleg) om te laten zien wat er gebeurt als u beiden de handleiding volgt. U geeft tussentijds geen commentaar op het gedrag van uw kind, anders dan afgesproken in de handleiding. Probeer eventueel bedenkingen ook niet non-verbaal te laten merken; het gaat er om dat uw kind voelt dat hij een echte kans krijgt. Hij kan alleen leren zijn eigen oordeel te vertrouwen als u hem dat vertrouwen geeft.

STAP 3

Na die tijd volgt de evaluatie. Werkte zijn eigen handleiding? Waar moet hij bijgesteld worden? Wat betekende deze manier van werken voor uw relatie? Voor de sfeer in huis? Voor zijn schoolresultaten? Hoe voelde hij zich erbij? En wat deed het met u? Waarmee heeft hij u verrast? Of zichzelf?

Dan kan een van de volgende dingen blijken:

u heeft beiden de handleiding gevolgd en alles verloopt nu perfect (kleinste kans, maar wat zou het fijn zijn!)
uw kind heeft zich niet aan (een deel van) zijn eigen handleiding gehouden. Hij kan de gebruiksaanwijzing eenmalig aanpassen. Niets aanpassen is geen optie; als de handleiding goed geweest was, zou hij op de juiste manier aan het werk zijn gegaan.
u heeft zich niet aan de handleiding van uw kind gehouden. U geeft het toe en probeert het opnieuw. (“Ja, maar” mag niet!)

STAP 4

U begint opnieuw, met de eventueel aangepaste handleiding.

STAP 5

Na de volgende evaluatie blijkt of uw kind goed kan aangeven wat hij nodig heeft.

In de meeste gevallen verandert een puber niet plotsklaps in een ideale student. Maar als u uit de ‘zie je nou wel?’-val kunt blijven kan deze opdracht veel betekenen voor de manier waarop u samen over school praat. De meeste kinderen zijn eerlijk en geven aan wat er niet lukte. Zeker als u benoemt wat goed ging en waar u vooruitgang zag. De kans is groot dat u daarna zonder veel protest uw wijzigingen kunt toevoegen ( neem wel de handleiding als uitgangspunt! Doet u dat niet, dan is alle inzet voor niets geweest). Deze keer is misschien gebleken dat u op bepaalde punten nog duidelijke grenzen of voorwaarden moet stellen, maar wellicht is uw puber over een paar maanden weer een stuk verder? Onderstreep dat u wil bijsturen waar nodig, maar dat uw hoofddoel onveranderd is: uw zoon of dochter begeleiden naar zelfstandigheid.

Hoe motiveer ik mijn puber?

Wed, 20 Jan 2016 09:33:36 GMT

Dos en don’ts in het omgaan met onderpresteerders

Als docent op een middelbare school zit ik elke dag tussen ‘de jeugd van tegenwoordig’. Die jeugd is even geweldig als divers. Er zijn er bij die zo hard werken dat ik medelijden met ze krijg, en er zijn er bij die geen fluit uitvoeren. Van de laatste categorie zie ik er elk jaar een paar stranden, maar de meesten redden het op de valreep toch. Na jaren onverschillig in de bank hangen gaan ze ineens werken. Omdat ze een studie gekozen hebben, omdat ze een ijverig vriendinnetje krijgen, of omdat ze uitgepuberd zijn. In de meeste gevallen komt het gewoon goed. En ik weet allang dat ik niet moet blaffen en preken als een leerling niet doet wat ik vraag. Een open vraag, zonder oordeel, werkt veel beter. “Mag ik je huiswerk even zien?” “Heb ik niet.” “Oh. Hoe komt dat?” Ik ben vaak blij geweest dat ik het gevraagd heb zonder zuchten en fronsen. Want soms komt er een antwoord dat ik niet verwacht. En anders investeer ik met deze houding in mijn relatie met de leerling. Of ik wel of niet consequenties verbind aan het niet maken van huiswerk staat daar los van.

Maar dan als moeder. Hoe oneindig veel moeilijker om als moeder zo te reageren! Als moeder ben ik zo betrokken bij mijn kinderen, dat ik het een hele klus vind mijn oordeel te parkeren als een van hen thuiskomt met een onnodige onvoldoende. Hun onvoldoendes zijn ook mijn probleem, want zij zijn mijn kinderen, voor wie ik het beste wil. Toch? Nee dus. Dat wil zeggen: dat is niet de gedachte die je reactie moet bepalen, want dan is de kans groot dat het gesprek anders loopt dan je zou willen. Laatst lukte het me ‘professioneel’ op mijn zoon te reageren:

Hij komt binnen met een onvoldoende voor economie.

(Ik hou mijn gezicht in de plooi. Neutrale maar belangstellende houding.)

“Wat jammer. Je zei dat je dacht dat je goed voorbereid was. Heb je enig idee waar het aan lag?”

“Ik had alle berekeningen goed, maar de definities niet. Dus ik denk dat ik volgende keer toch meer tijd aan het stampwerk moet besteden.”

(ik slik in: “Je was ook zó weer beneden! Wat een gemiste kans! En je moest hier juist je punt mee ophalen! Wat sta je nou gemiddeld?!”)

“Ja, dat lijkt me dan ook. Het goede nieuws is dus dat je de stof wel begrijpt en dat je weet hoe je het de volgende keer aan gaat pakken. (laconiek) Weer wat geleerd, toch?”

“Ja, maar ik stond al een onvoldoende hè, dus nou wordt het moeilijker ophalen” (kijkt benauwd).

Het gesprek ging nog even door, en eindigde met een nieuw voornemen. Ik vond het ongelooflijk hoe mijn zoon direct op mijn rustige houding reageerde door te benoemen wat hij fout gedaan had en te onderstrepen dat hij zichzelf daardoor in de problemen had gebracht. Had ik gereageerd zoals ik geneigd was te doen, dan had hij me ongetwijfeld verteld dat ik het probleem groter maakte dan het was en dat hij wel genoeg gedaan had. Bovendien zou hij balen van mijn reactie en ik van die van hem. In hulpverlenerstaal heet dit: maak je kind probleemeigenaar. Hij heeft een onvoldoende, hij weet of moet achterhalen hoe dat komt en hij moet een plan verzinnen om zijn punt op te halen. Zo lang jij je als ouder gedraagt als probleemeigenaar ( je kent de cijfers uit je hoofd, maakt je zichtbaar zorgen om de resultaten, weet wat wanneer af moet zijn en herinnert je kind daar aan) wordt je kind het niet.

Je blijft natuurlijk wel ouder, dus je kind probleemeigenaar maken is niet hetzelfde als zeggen ‘zoek het maar uit’. Bij opgroeien hoort dat je leert verantwoordelijkheid te nemen, ook voor taken die je niet leuk vindt. Sommige dingen moeten nu eenmaal gebeuren (ik vind de was doen persoonlijk ook geen ‘major thrill’). Het is aan ons als ouders om kinderen te leren dat hun voortgang op school hun verantwoordelijkheid is, ook als ze de lessen saai, de stof moeilijk en de leraren slecht vinden. Ze moeten bedenken hoe ze daarmee omgaan om toch hun doel te bereiken. Pubers hebben vaak moeite met verantwoordelijkheid nemen. Het is eng, want wat betekent het verder? Als je met elke keuze je eigen toekomst mede bepaalt, is het wel zaak dat je weet wat je wil en wie je bent. En daar zit nou juist de moeilijkheid voor de gemiddelde puber. Onbewust vragen ze je door zich onverantwoordelijk te gedragen dichtbij hen te blijven. Tegelijkertijd willen ze de vrijheid om hun eigen weg te vinden. Leer je opgroeiende kind dat vrijheid en verantwoordelijkheid hand in hand gaan. Dat wie zich verantwoordelijk gedraagt, bewijst meer vrijheid aan te kunnen. De boodschap is: doe wat je moet doen, zodat je kan doen wat je wil doen. Het is een leerproces dat met vallen en opstaan gaat. Als ouders moet je dit proces meebeleven en bespreken. En om dit te kunnen moet de verstandhouding goed zijn.

Nu even concreet. Wat moet je nu wel en niet doen om je ongemotiveerde puber aan het werk te krijgen?

Niet doen:

– Preken. Je puber kent je al zijn hele leven. Hij weet wat jij belangrijk vindt en wat je hem graag ziet doen.

– Ongevraagd helpen. Goed bedoeld, maar je houdt je kind afhankelijk van jouw studievaardigheden. Als jij planningen maakt, hem herinnert aan inlevermomenten en verplicht elke toets overhoort wordt je kind niet zelfstandig.

– ‘Wie niet horen wil, moet maar voelen’. Veel ouders gaan van de bovenstaande twee manieren direct over naar deze aanpak. Maar niet elk kind dat schrikt van een paar onvoldoendes weet vervolgens hoe hij het schoolwerk op een goede manier aanpakt.

Wel doen:

– Investeer in jullie relatie. Ga af en toe samen iets leuks doen. Probeer die game een keer uit waar je puber zo verslingerd aan is of kijk samen een serie. Bedenk dat er meer is dan school. Als je kind zich inzet op het sportveld, op tijd bij zijn bijbaantje verschijnt, leuke vrienden heeft en gezellig doet tegen opa en oma, zie dat. Benoem het en geef hem een compliment. Het zijn kwaliteiten om trots op te zijn, óók als hij op school niet vooruit te branden is.

– Blijf in gesprek. Voorkom een machtsstrijd. Het leidt tot niets behalve frustratie aan beide kanten. Blijf vragen stellen zonder te veroordelen. Zo leer je wat je kind beweegt en nodig heeft, en je kind leert dat je hem niet laat vallen. Neem je puber daarbij serieus. Als hij zich doelen stelt waar je niet gelukkig mee bent (voor alle vakken een 6, meteen na school werken in plaats van een vervolgopleiding) sla dan niet meteen op tilt, maar ga in gesprek over zijn motivatie voor deze keuzes. Als hij voelt dat hij de ruimte krijgt zijn eigen doelen te bepalen, zal hij zichzelf en zijn verantwoordelijkheid serieus gaan nemen.

– Help doelen te vertalen in concreet gedrag. Dit is een lastige voor pubers, maar voor ouders juist een fijne, duidelijke taak. Als het doel gekozen is ( een 6,5 voor wiskunde bijvoorbeeld), moet het worden vertaald in concrete, meetbare stappen. Neem geen genoegen met ‘beter leren’ en ‘op tijd beginnen’, maar vraag door: ‘wanneer begin je met leren? Welke paragraaf doe je die dag? Hoeveel tijd denk je nodig te hebben? Wat doe je als je iets niet snapt? Hoe kan ik zien dat je je aan je planning houdt?’ Op deze manier help je je puber zelf een plan van aanpak te maken dat hem gaat helpen zijn zelf gekozen doel te halen. Blijkt het onvoldoende, dan is de vervolgstap duidelijk. ‘Wat is er meer nodig? Hoe ga je dat organiseren? Wat heb je daarin van mij als ouder nodig?’ Je blijft betrokken, je blijft dichtbij, maar je laat je kind zelf de antwoorden geven. Misschien gaat het eerst een paar keer mis. Misschien zie je dat allang aankomen. Toch is het belangrijk dat je kind ziet welke resultaten hij haalt als hij dingen op zijn eigen manier doet. Daar begint zelfsturing.

– Focus op inzet. Benoem wat goed gaat. Als het gelukt is volgens de planning elke dag tien minuten Franse woordjes te leren is dat een compliment waard, ook als het cijfer voor de toets tegenvalt. Een planning die bijgesteld moet worden is gewoon onderdeel van een leerproces. Juist dat proces moet centraal staan.

– Houd moed. Je collega’s, je vrienden, jijzelf… jullie waren toch vast niet allemaal voorbeeldige leerlingen?

Binnenkort volgt een oefenopdracht voor thuis