Pas-op-de-plaats-jaar
Imke De Graaf • 27 december 2019
27 december breng ik door op mijn werkkamer. Administratie, en aanverwante saaie dingen. Helemaal niet erg, een dagje alleen dingen ordenen, na de drukke weldaad van de afgelopen dagen. Niet alleen mijn lichaam heeft dan een balansdag nodig. I’m a sucker for Christmas! We rijgen traditie aan traditie en ik geniet van elk ritueel. Het is die herhaling van zetten die een familie een familie maakt en het lijkt wel of iedereen dat met kerst de hele dag aan het demonstreren is. En tegelijkertijd valt daardoor op wat er anders is.
Kerstavond met het samengestelde gezin vierden we voor het eerst bij mij stiefzoon en zijn vriendin. Daar zaten we met z’n allen aan onze oude tafel in hun nieuwe huis. Prachtig om te zien dat hij een nieuw, fijn thuis heeft gevonden, en dat hij ongevraagd Irish Coffee ging maken. Tradities zijn er om mee te nemen. Mijn lieve schoonmoeder was er ook, op eerste kerstdag. Ze bewonderde de kinderen en ons huis alsof ze nog nooit zoveel exotische schoonheid bij elkaar had gezien. Dat was vertrouwd. Maar ze was een schim van de vitale oma van een paar jaar geleden, draaide steeds opnieuw haar piepkleine gedachtekringetje af en vroeg een paar keer bibberend of we ‘haar toch niet weg zouden doen?’. ‘Hebben jullie nog niet gesjoeld?!’ vroeg mijn zus ongelovig, toen ze hier gisterenmiddag met man en kinderen kwam binnenvallen. Ook zij heeft een gewoonte van vroeger doorgezet. Even later versloeg het jonge nichtje de grote neef; dat was even wennen.
Het was, kortom, doodgewoon, hetzelfde als anders, maar niet helemaal, en hartstikke fijn. Ik moet er even van bijkomen. En dan op naar het nieuwe jaar. Ik heb er enorm veel zin in en dat heeft alles te maken met mijn voornemen. Net zo goed als ik een mentale balansdag nodig heb na Kerstmis, heb ik in mijn leven ook behoefte aan een ‘nu-even-niet’-moment. Of nou ja, een jaar. Ik neem een pas-op-de-plaats-jaar. Een jaar waarin ik me geen doelen stel, nergens naar toe hoef, geen lat hoef aan te tikken. Een jaar van bezinning, van achterom kijken, van reflectie, van voelen in plaats van moeten. Op de een of andere manier vraagt 2020 daar om. Het getal. Met die herhaling, en die twee nullen. Het roept ‘stop! pause! reset!’ Dus dan luister ik maar. Ben heel benieuwd.
En ik vroeg me af: zijn er meer mensen die dit willen proberen? Het wil niet zeggen dat je een vol jaar gaat liggen Netflixen, maar wel dat een jaar lang prioriteit geeft aan om je heen kijken en voelen waar je zin in hebt. Dat je jezelf toestemming geeft om te luisteren naar wat je ‘eigenlijk wil’, en je schouders op te halen over wat je ‘eigenlijk moet’. Tijd nemen voor wie en wat er al is in je leven, en doen waar je blij van wordt. Een jaar om dat te doen, en niet alleen een kerstvakantie die alweer half op gaat aan verplichtingen, leuk of niet. Ik ga het proberen. Wat zeg ik? Ik ga het doen. Wie doet er mee?
Dit delen:
Jaren geleden werd ik heel ziek tijdens een droomvakantie naar Madagaskar. Als ik daaraan terugdenk zie ik de allerliefste piepjonge en beeldschone, in roze gestoken verpleegstertjes boven mijn bed zweven en voel ik de angst. Wat me het meest is bijgebleven van mijn terugreis naar Nederland is het gevoel van de gladde wegen in de taxi van het vliegveld naar huis. Het stond voor veiligheid, zekerheid, en het vertrouwen dat het weer goed zou komen. Thuis, Nederland, waar alles geregeld is. Ik had nooit eerder zo’n diep gevoel van dankbaarheid ervaren voor de staat van onze infrastructuur. Ik wil maar zeggen: soms gebeurt er iets waardoor je alles anders gaat bekijken en ineens heel blij bent met iets dat er altijd al was. Omdat een mens, of in ieder geval ik, dit soort waardevolle lessen snel vergeet, geeft het leven je meerdere kansen om te leren. Afgelopen zomer stond weer een droomvakantie gepland. Ik had een sabbatical genomen van begin schooljaar tot kerst en met de zomervakantie erbij konden mijn man en ik een half jaar reizen. Het afscheidsetentje met de kinderen was al achter de rug; de spullen stonden klaar in de gang. Laat ik het vervolg samenvatten door te zeggen dat het sabbatical werd omgezet in ziekteverlof en dat mijn man en ik wel een half jaar hebben gereisd, maar dan metaforisch gezien, door de medische wereld. Gisteren zat ik bij de bedrijfsarts, om te bespreken of ik weer klaar was om les te geven. Ik vertelde dat ik even de klas in gegaan was om mijn mentorleerlingen te zeggen dat ik terugkwam, en dat ik meteen daarna de wc was ingedoken omdat ik moest huilen. Hij vroeg waarom en ik kwam niet veel verder dan ‘omdat ik dacht…ik ben er weer. Ze zaten ook allemaal zo lief te kijken.’ En toen wist ik het zelf ook weer. Ik ben nog niet de oude en zie op tegen de werkdruk, de stress rondom allerlei organisatorische veranderingen en de onvoorspelbaarheid van een klas. Ik ben bang dat ik focus mis en te emotioneel reageer als het tegenzit. Maar die school, dat is mijn plek. Werken met zo’n club vijftienjarigen, al die individuen die me nieuwsgierig maken en blijven uitdagen, vind ik het allermooist. En als ik dan hoor ‘Hééé mevrouw! Bent u er weer! We hebben u gemist!’ dan voelt dat net als toen met die gladde weg. Kom maar op, 2026.
Op een familieweekend zag ik mijn dochters (20 en 22) ineens een heel andere versie van ‘Wie is het?’ spelen. Ze stelden elkaar vragen die niets met uiterlijk te maken hadden zoals ‘Eet deze persoon vaak een emmer kip van KFC?’ of ‘Heeft de jouwe een huis vol planten?’. Het gemak waarmee ze na elke ‘ja’ of ‘nee’ personen begonnen weg te klappen was hilarisch en tot mijn verbazing lukte het een paar keer de juiste persoon te kiezen. Zo niet, dan zaten ze er heel dichtbij en volgden uitroepen als ‘Natuurlijk zit zij niet bij een leesclub! Kijk dat haar!’ We stoppen mensen in hokjes, dichten ze eigenschappen, hobby’s, voorkeuren of overtuigingen toe op basis van hun uiterlijk. Dat is evolutionair zo bepaald. Het is heel nuttig, dat we dit kunnen. Zo zien we snel wie ‘onze mensen’ zijn en wie niet. Een juiste inschatting of iemand tot de veilige groep behoorde was in de prehistorie van levensbelang. Snel kunnen oordelen hielp ons overleven. Nu de groep, zeker na de komst van het internet, onoverzichtelijk groot geworden is, helpt het indelen van mensen ons de complexiteit van de wereld te beheersen. Het geeft een gevoel van orde en het vergemakkelijkt samenwerking en het opbouwen van relaties binnen onze eigen groep. We stoppen mensen in hokjes en dat geeft niks, zolang we ons ervan bewust zijn dat we dat doen. Dan kunnen we geregeld stilstaan bij onze aannames om meer te leren over de bril waarmee we kijken, om hem vervolgens af te zetten. Actief streven naar nuance, met nieuwsgierigheid als grondhouding. Het baart mij grote zorgen dat het identiteitsdenken in deze tijden van polarisatie onder jongeren aan kracht lijkt te winnen. De focus op gedeelde ervaringen of kenmerken binnen een groep, zoals ras, gender, religie of seksualiteit, kan belangrijk zijn voor een gemeenschappelijke strijd en er is veel om voor te strijden. Er is systemisch onrecht, elke dag sterven onschuldige mensen, het lijden is groot. Ik hou van betrokken jonge mensen die zich zorgen maken over het lijden van anderen en de toekomst van onze planeet en die willen vechten voor een betere wereld. Maar de manier waarop, met deze focus op één kenmerkend aspect, leidt er toe dat mensen gereduceerd worden tot die ene identiteit. Palestijn, Jood, boer, klimaatactivist, et cetera. De ‘wij’ of de ‘zij’. Verschillen worden uitvergroot en stereotyperingen en vooroordelen versterkt. Precies wat we niet nodig hebben. Op school ervaar ik dat, alle goede bedoelingen ten spijt, het prioriteren van diversiteit en inclusiviteit op de manier waarop dat de laatste jaren gebeurt niet bijdraagt aan meer begrip voor elkaar. De strijd voor maatschappelijke verandering en emancipatie van minderheden wordt te vaak ideologisch gevoerd. Ik zie leerlingen die bang zijn hun mening te geven, omdat het een 'verboden' mening kan zijn. Laatst twijfelde een leerling midden in zijn zin, toen hij het had over een 'bl...b...coloured man'. Bij een les over gendergelijkheid was de irritatie in de groep voelbaar. Niemand bleek aan gelijke kansen en keuzes voor man en vrouw te denken. Gender stond alleen voor genderidentiteit. Ik heb collega's die klachten krijgen over grapjes, via ouders en directie. Leerlingen groeien niet op in een vacuüm. En onze kinderen groeien nu op in een klimaat dat niet bevorderlijk is voor kritisch denken, voor een open houding en een uitgesteld oordeel. Walt Whitman zei het al in zijn Song of Myself in 1855, ver voor het spel 'Wie is het?' bestond: ‘I am not contained between my hat and my boots’ since ‘[in] all people I see myself’. We kunnen allemaal iets van onszelf in de ander, elke ander, herkennen. We hebben meer gemeen dan we van elkaar verschillen. En niemand van ons is te reduceren tot één aspect van zijn wezen. Als je mij vrouw noemt, of wit, of Nederlands, of docent, weet je niet wie ik ben. Al deze kenmerken zijn belangrijk voor wie ik geworden ben en hebben elke dag invloed op de bril waarmee ik mezelf en de wereld zie, maar ze vertellen niet mijn hele verhaal. Ik hou van quinoasalade en carnaval, van filosofie en B&B Vol Liefde, van achtbanen en de hei. De bekendste regel uit het gedicht van Whitman luidt ‘Do I contradict myself? Very well then I contradict myself, (I am large, I contain multitudes)’. Dat geldt voor iedereen en dat is prachtig. Het maakt nieuwsgierig. Hoop ik.
